سابقه باغ رضوان :

 آشنایی با گورستان 1200ساله مشهد زمین غسل‌ گاه را امام رضا(ع) وقف قبور کردند

شهر مشهد كه قبل از شهادت و دفن حضرت رضا(ع) و مشهورشدن به اين نام، در اصل شهري قديمي و تاريخي با نام نوغان و مركز ولايت توس بوده، حوادث و اتفاقات تاريخي ـ حماسي زيادي را پشت سر گذاشته است.مشهد از شهرهاي پرجاذبه ايران، همچنين از زمره كلان‌شهرهاي مذهبي جهان است، لذا همه ساله زائران بسياري را به سمت خود مي‌كشانده است كه اغلب آن‌ها در همين شهر درگذشته و مدفون شده‌اند. بدين سبب در این گزارش نگاهی داریم به قدیمی‌ترین گورستان مشهد و نامداران مدفون در آن، گورستانی 1200ساله که «غسل‌گاه» یا «قتل‌گاه» نام داشته است.

اين گزارش‌ برگرفته از يك پروژه تحقيقاتي است كه با همكاري و حمايت مركز پژوهش‌هاي شوراي شهر مشهد انجام شده است.
وقف زمین توسط امام هشتم شیعیان
نام اوليه گورستان قتل‌گاه، «غسل‌گاه»، با سابقه‌اي هزار و دويست ساله و نام بعدي آن «باغ رضوان»، محل آن هم در شمال حرم مطهر حضرت‌رضا‌(ع) بوده است. بنا به روايتي، زمين غسل‌گاه را حضرت‌رضا‌(ع) از محل اُجرت كتابت قرآن‌كريم خريده و وقف بر قبور مؤمنين و مؤمنات كرده‌اند. ظاهرا همان غسل‌گاه در سده ششم و زمان درگذشت شيخ طبرسي (سال 548) به قتل‌گاه شهرت داشته، پس از قتلِ عام مردم مشهد توسط لشكريان عبدالمؤمن‌خان ازبك در سال 997.ق و دفن اجساد ايشان در آن محل نيز «قتل‌گاه» شهرت بيشتري يافته است. نام قبرستان قتل‌گاه براي اين گورستان عمدتاً از اواخر قرن يازده قمري عموميت يافته است.

اين قبرستان پس از احداث میدان پيرامون حرم (در سال‌هاي 1308 تا 1312.خ) و خيابان طبرسي، تسطيح و بعد در بخشي از آن صحني به نام رضوان احداث شد، كه در مشهد به باغ رضوان شهرت يافت. بنابراين قدمت آن تقريبا هزار و دويست سال، يا دست كم از زمان دفن شيخ طبرسي (سده ششم) در آن، حدود هشتصد سال بوده است. بدين سبب در اين قبرستان نامداران بسياري چون شيخ طبرسي، شرف‌الدّين‌ابوطاهر قمي وزير (مدفون در قرن ششم هجري)، سيد فخرالدين (مشهور به قبرسبز، مدفون در قرن هشتم) ، علي‌شاه افشار (برادرزاده و جانشين نادرشاه، مدفون در قرن دوازدهم)، آيت‌ا... فقيه سبزواري، فاضل بسطامي (در سده اخير) و سيد احمد كبير (از اصحاب كبار حضرت رضا (ع)) مدفون شده‌اند.
با توجه به وجود مدفن شيخ طبرسي در گورستان قتل‌گاه، پس از احداث خيابان شمالي حرم (در زمان رضاشاه پهلوي) خيابان مزبور به نام طبرسي نام‌گذاري شد، كه يكي از خيابان‌هاي مهم و مشهور مركز شهر مشهد است.باغ‌رضوان در میدان شمالي، بين كوچه تكيه حاج‌آقاجان و خيابان طبرسي، در سال 1310.خ ساخته شد. گورستان مهم قتل‌گاه كه بسيار وسعت و قدمت داشته، در محل اين باغ و قسمتي از خيابانِ میدان شمالي واقع بود. باغ رضوان و دیگر مراكز همجوار آن در دوره معاصر تخريب شد. مقبره شيخ طبرسي كه در باغ‌رضوان واقع بود، كمي جابه‌جا و در ابتداي خيابان فعلي طبرسي بازسازي شد.
اعتمادالسلطنه در حدود سال 1300.ق نوشته است: در وسط قبرستان، خانه‌اي‌ است معروف به تكيه بكتاشي‌ها و گويند كه آنجا همان خانه حميدبن‌قحطبه بوده كه حضرت رضا(ع) هم در آنجا منزل داشته‌اند. در آن حجره‌اي نيز هست كه داخل آن سنگ سفيدي بر ديوار آن حجره نصب است كه جاي پايي در آن مترسّم مي‌باشد. اين هردو سنگ، زيارتگاه است.
نامداران مدفون در گورستان قتل‌گاه شيخ طبرسي
ابوعلي فضل بن حسن طبرسي، ملقب به امين‌الاسلام و مشهور به شيخ طبرسي، از علماي بزرگ شيعه و مفسر قرآن در سده‌هاي پنجم و ششم قمري بوده است. وي در سال 470.ق در شهر طَبْرَس يا تفرش (بين كاشان و اصفهان) زاده شده، اما عمده عمرش را در مشهد گذرانده است.شيخ طبرسي صاحب چند تفسير بر قرآن‌كريم است، كه از آن ميان تفسير مجمع‌البيان وي شهرت بيشتري دارد. شيخ در سال 523.ق از مشهد به شهر سبزوار رفته و در سال 548 كه معاصر فتنه قوم تركمان غُز در خراسان بوده در گذشته، يا به دست آن قوم مهاجم كشته شده است، بدين سبب در بعضي منابع از وي با عنوان شهيد هم ياد شده است.
گويا جسد شيخ را در همان زمان درگذشت به مشهد منتقل كرده و در يكي از گورستان‌هاي مجاور حرم حضرت رضا، مشهور به قتل‌گاه و مغتسل‌الرّضا يا غسل‌گاه دفن كرده‌اند.پس از آنكه فلكة پيرامون حرم و اوايل خيابان طبرسي و گورستان مزبور، كه آن وقت باغ رضوان خوانده مي‌شد، ضمن توسعة حريم حرم در سال 1370.خ تخريب شد، گور شيخ با تزريق بتون بر اطراف آن، جا به جا و بناي جديدي براي آن ساخته شد. اينك مقبرة شيخ طبرسي در فضاي شمالي حرم، در ابتداي خيابان طبرسي برجا و محترم است.
* علي‌شاه (عادل‌شاه) افشار
علي‌شاه يا عادل‌شاه افشار، برادرزاده و جانشين نادرشاه، كه در سال 1162.ق به قتل رسيد و در گورستان قتل‌گاه به خاك سپرده شد، امّا بعد از ويراني اين گورستان و تبديل بخشي از آن به باغ رضوان و احداث خيابان طبرسي در سال 1313.خ بناي مقبره او در ابتداي خيابان مزبور (سمت چپ) قرار گرفت، امّا پس از توسعه حريم حرم‌رضوي و تخريب مقبره علي‌شاه، خاندان وي جسدش را به مقبره خانوادگي نادري در بهشت‌رضا انتقال داده‌اند.

علي‌قلي‌خان افشار، پسر ابراهيم‌خان ظهيرالدوله و برادرزاده و جانشين نادرشاه افشار، گرچه مدت كوتاهي با مركزيت شهر مشهد در خراسان سلطنت كرد، در همان زمان اندك، خدمات قابل توجهي به عرصه وقف آستان‌قدس‌رضوي و شهر مشهد نمود. وي در زمان سلطنت عمويش مدتي حاكم شهر مشهد بود، تا اينكه عليقلي‌خان با عنوان سپهسالار نادرشاه در سال 1159.ق براي فرونشاندن شورش سيستاني‌ها به آن منطقه رفت، امّا چون در آن زمان روحيه نادرشاه تغيير كرده و دچار بدبيني مفرط نسبت به اطرافيان خود شده بود، عليقلي با شورشيان سيستان همراه شد و عَلَم طغيان عليه عمويش برافراشت.
وي پس از اعلام شورش در ربيع‌الاوّل 1160.ق وارد هرات شد و در آنجا خبر قتل نادرشاه را دريافت كرد. او كه ظاهرا با قاتلان شاه هماهنگ و همراه و به قولي «ساعي و باني اين كار» بود، پس از اين واقعه خود را به مشهد رساند و در اولين اقدام گروهي را به كلات فرستاد تا فرزندان نادر را اسير و خزاين وي را به دست آورند. وي پس از قتل نادرشاه و جلوس (سال 1160) خود را سلطان علي عادل‌شاه ناميد و ابتدا اندوخته‌هاي عمويش را از شهر كلات به مشهد منتقل و از آنِ خود نمود.
ورود ثروتي چنان كلان در شهر مشهد ايجاد بحران كرد، درنتيجه علي‌شاه مجبور به بيرون‌بردن لشكريان خويش از مشهد به بهانه مقابله با حريفان شد. او پيش از خروج از مشهد، در ماه رمضان آن سال (1160) فهرستي را كه كاركنان آستان قدس‌رضوي از موقوفات آن آستانه فراهم آورده بودند امضا كرد. اين فهرست كه به طومار عليشاهي شهرت يافته ازجمله قديمي‌ترين اسناد كلّي وقف آستان قدس رضوي و تشكيلات اداري و بودجه آن است. وي پس از خروج از مشهد (در اواخر سال 1160) با شورش برادرش ابراهيم‌خان در اصفهان روبه‌رو شد. به سبب اينكه علي‌شاه در جنگ با برادرش اسير شد و توسط شاهرخ افشار در اواخر سال 1162.ق در مشهد به قتل رسيد، نامحترمانه در قبرستان قتل‌گاه مشهد مدفون گرديد.او در زمان حيات خويش مقبره باشكوهي در شمال حرم (مجاور قبرستان قتل‌گاه) براي خود و بستگانش ساخته بود كه بعدا تخريب شد.
وي در واپسين ماه‌هاي زندگي (به تاريخ رمضان سال 1161.ق) وقف‌نامه‌اي نوشته و موقوفات كرامندي را از مزارع و مستغلات شهر مشهد به مصارف مقبره خود اختصاص داده بود.
وي رقبات مهمي چون مزرعه امين‌آباد و مزرعه گَوَندوك عليا در شهر مشهد و هفده مزرعه و رقبه ديگر ازجمله ارداك و ميان‌جوين و خادر را «بر مصارف مقبره رفيعه» مزبور و «رونق و انتظام» آن وقف كرده است.
پس از تخريب مقبره عليشاه، مقبره كوچكي براي وي در قبرستان قتل‌گاه ساخته شد. با احداث میدان حضرت و خيابان طبرسي در سال هاي 1308 تا 1312 .خ، مقبره علي‌شاه در ابتداي سمت چپ خيابان طبرسي واقع شد كه در سال 1314، يعني يك سال پس از گزارش مكتب شاهپور تجديد بنا گرديد امّا آن بنا هم در آستانه وقوع انقلاب اسلامي تخریب شد، درنتيجه اعقاب وي جسدش را به بهشت‌رضا منتقل و در يكي از مقابر خانوادگي دفن كردند. اعقاب وي زنده و فعّال هستند و در مشهد دفتري براي احياي موقوفات او داير كرده اند.
* سيّد فخرالدّين (قبر سبز)
سيد‌فخرالدين كه يكي از اعقاب و ذراري امام سجاد عليه‌السلام است، در قبرستان قتل‌گاه داراي مقبره‌اي بود كه به قبرسبز شهرت داشت. پس از تخريب باغ رضوان، مقبره سيد‌فخرالدين باقي ماند و بناي جديدي بر روي آن احداث گرديد، كه تا سال 1381.خ در حاشيه بازارچه حاج‌آقاجان قرار داشت و زيارتگاه عموم زائراني بود كه در آن حدود سكني يا رفت‌و‌آمد داشتند، امّا بعد توسط آستان قدس تخريب و روي سنگ قبر پوشيده شد. مقبره سيد‌فخرالدين سنگ قبر سبز رنگ اصيلي دارد كه زمان درگذشت و نام و نسب وي تا حضرت سجاد عليه‌السلام بر روي آن حك شده است.

* آيت‌ا... حاج ميرزا حسين فقيه سبزواري
آيت‌ا... حاج‌ميرزا حسين سبزواري مشهور به فقيه سبزواري فرزند آيت‌ا... ميرزا موسي (1337ـ1265.ق) سوم رمضان 1309.ق در شهر سامرا به دنيا آمد و در سال 1318.ق همراه پدر خود آيت‌ا... ميرزا موسي به سبزوار رفت و در آنجا به تحصيل علوم ديني پرداخت. وي در سال 1326 براي ادامه تحصيل وارد مشهد شد و در مدرسه فاضل‌خان حجره گرفت. فقيه در طول تحصيلات خود در حوزه مشهد، شاهد فاجعه به توپ بستن حرم در روز دهم ربيع‌الثاني 1330 بود كه اين فاجعه را در يادداشت‌هاي منتشر نشده خود آورده است.

او در سال 1347.ق در سن 38 سالگي به درخواست مردم سبزوار به ايران بازگشت و در مشهد ساكن شد و به تدريس فقه و اصول و فلسفه و نيز اقامه نماز جماعت رو آورد و خدمات اجتماعي و عمراني كم‌نظيري انجام داد. او مدرسه باغ‌رضوان را با 16 هزار مترمربع مساحت به سال 1330.خ ساخت و تكيه سيدها را احداث و درمانگاه رازي را تكميل كرد. همچنين 120 باب منزل در خيابان نخريسي و 25 باب در خيابان خواجه‌ربيع براي سيل‌زدگان سالِ 1326.خ بنا نهاد و 2500 قطعه زمين آستان‌قدس را در كوي طلاب به طلبه‌ها و فضلاي حومه مشهد واگذار كرد و ده‌ها مسجد را در محلات مختلف مشهد ساخت. آخرالامر در 1345.خ در 77 سالگي راه ناهموار دنياي مادي را به آخر رساند و روحش به دار قرار پرگشود و در محل مدرسه باغ رضوان (قبرستان قتل‌گاه پيشين)، فضاي سبز شمال شرقي حرم، در ابتداي بست طبرسي به خاك سپرده شد. «هدايت‌الانام» رساله عملي اوست و كتاب «مناسك حج» وي نيز به چاپ رسيده است.
نادره سيدي

http://www.shahrara.com/details,1388,8,14,6,00.html