سبزوار ، شهر پنج هزارساله ، شهر سربداران ( ۲)

پناه‌گاه حيات وحش شیراحمد ، سبزوار

سرزمین ایران علیرغم قرار گرفتن در کمربند خشکی جهان از تنوع زیستی مطلوبی برخوردار می باشد .تنوع گونه های کم نظیری در زیستگاههای این کشور یافت می شود که در مقایسه با سایر سرزمینهای جهان قابل توجه است.

تعداد گونه های پستانداران وحشی ایران با بیش از 160 گونه ، ماهیان با 269 گونه و بالاخره دوزیستان با 11 گونه که تقریبا نیمی از آنها بومی کشور ما تشخیص داده شده است جلوه ویژه ای را بر تنوع کشور ما ارائه داده است.

توسعه شهرها ، تغییر کاربری اراضی ، بهره وری بی رویه از منابع بدون ارزیابی اولیه ،و بهره برداری بی رویه از مراتع و جنگلها از جمله فعالیتهای مخربی هستند که روزبروز عرصه را بر زیستگاههای طبیعی و حیات وحش کویر تنگ تر کرده و تنوع زیستی را به مخاطره می اندازد. در این شرایط برای حفظ و حراست از تنوع زیستی و جمعیتهای حیات وحش چاره ای جز انتخاب مناطق مناسب برای که در برگیرنده تمامی ویژگی های اکولوژیکی ناحیه باشند نمی باشد.

سبزوار عليرغم دارا بودن اقليم نيمه بياباني و بياباني زيستگاه گونه هاي بسياري از حيات وحش ايران مي باشد.

يكي از زيستگاههاي حيات وحش در شهرستان سبزوار پناهگاه حيات وحش شير احمد مي باشد.

پناهگاه حیات وحش کویر شیر احمد که با حدود 25 هزار هکتار وسعت در شهرستان سبزوار و به فاصله 15 کیلومتر از آن قرار گرفته است بر همین اساس انتخاب و تحت حفاظت قرار گرفته است.

این منطقه که بیش از 10 سال از شروع حفاظت آن می گذرد در سال 75 بعنوان منطقه شکار ممنوع اعلام گردید .

بیش از یک دهه حفاظت سبب ارتقاء ارزشها و غنای منطقه گردید و بهمین دلیل در اردیبهشت 81 براساس ارزیابی های بعمل آمده شایسته احراز عنوان پناهگاه حیات وحش کویر تشخیص داده شد و براساس مصوبه شورایعالی محیط زیست به پناهگاه حیات وحش کویر شیراحمد تغییر نام داد و در حال حاضر با همین عنوان تحت کنترل و مدیریت می باشد.

منطقه شیر احمد از گذشته های دور بعنوان یکی از زیستگاههای خوب آهو در منطقه سبزوار مطرح بوده است .

در این منطقه براساس آخرین سرشماری (سال84) حدود 2300 راس از این حیوان زیبا و حساس دیده می شود .

در سالهای نه چندان دور آهوها در گله هایی با بیشاز 100 راس جمعیت و به تعداد زیاد قابل مشاهده بودند.

که در کنار سایر وحوش منطقه به دور از دغدغه و استرس های کنونی زندگی آرامی را سپری می کردند.

سوابق حکایت از آن دارد که در این منطقه شهد حضور گونه هایی چون یوزپلنگ نیز بوده است که امروزه فقط اسمی از آن در این دیار باقی مانده است.

در حقیقت کاهش و انهدام جمعیت ها از آن زمان آغاز شد که انسان همراه با طبیعت در مقابل طبیعت قرار گرفت و بدون اندیشه و تفکر فقط در جهت ارضاء خواسته هایش به بهره برداری مفرط از طبیعت روی آورد.

تغییر شکل ابزار شکار از تیروکمان به تفنگهای پیشرفته و به میدان آمدن وسایل نقلیه تند رو متاسفانه بجای اینکه او را متواضع تر کند چون همراه با تقویت بنیانهای ارزشی و دینی نبود او را جری تر نمود و این ابزار را در جهت انهدام این گونها بکار گرفت تا آنجا که از این گله های چندصدتایی امروز دیگر تعداد معدودی آنهم در پناهگاهها و مناطق حفاظت شده باقی نمانده و اگر نبود همت و دورنگری و احساس مسئولیت افراد آگاه که با همت و تلاش خود اینگوونه مناطق را پایه ریزی نمودند شاید امروز دیگر نشانی از همین تعداد اندک هم در این مناطق نبود .

حفاظت چندین ساله این منطقه که عملا قبل از دهه 70 شروع شد ه است، بستر نهایی را جهت رشد گیاهان و افزایش جمعیت وحوش فراهم نموده است و در کنار آن ارزشهای زیست محیطی منطقه نیز فزونی گرفته است.

موقعیت جغرافیایی منطقه:

منطقه شیر احمد در جنوب شرقی شهر سبزوار و به فاصله 5 کیلومتری از آن واقع شدده است .

وضعیت توپوگرافی منطقه بصورت دشتی ، کویری و تپه ماهور بوده و دارای حداقل ارتفاع 915 متر و حداکثر ارتفاع1380 متر می باشد.

شرایط آب و هوایی منطقه:

این منطقه از اقلیم خشک کویری با نوسان نسبتا زیاد درجه حرارت روز و شب که از خصوصیات مناطق کویری می باشد برخوردار است. میانگین درجه حرارت سالیانه معادل 14 درجه سانتی گراد است و متوسط حرارت ماهیانه در سردترین فصل سال یعنی دی ماه حدود 4/2 و گرمترین ماه سال یعنی تیر ماه حدود 1/29 درجه سانتی گراد است.

میزان بارندگی سالیانه حدود 175 میلی متر می باشد. توزیع بارندگی نامتعادل و حداکثر طی فصل زمستان با 48 درصد بارش ها اتفاق می افتد .بهار با 34 و پاییز با 17 و تابستان با 10 درصد در مرتبه های بعدی قرار دارند.

منابع آب منطقه:

منطقه شیر احمد سبزوار به دلیل ساختار زمین شناسی و شرایط اقلیمی حاکم بر آن از چشمه های پرآبی که در تمامی طول سال جریان داشته باشد برخوردار نیست و رودخانه کال شور که حدود 25 کیلومتر از مرز شمالی منطقه را در بر می گیرد تنها منبع آب دایمی منطقه می باشد.

این رودخانه که در سالهای پرآبی از دبی نسبتا خوبی برخوردار است علاوه بر اینکه مورد استفاده وحوش منطفه قرارر می گیرد همه ساله پذیرای صدها پرنده آبزی مهاجر می باشد.

چشمه آوش مهمترین چشمه منطقه است که دبی پایه آن بیش از 3 لیتر در ثانیه می باشد مهمترین چشمه منطقه است که علاوه بر مردم مورد استفاده وحوش منطقه نیز قرار می گیرد.

از دیگر منابع تامین آب وحوش منطقه یک دستگاه تلمبه بادی است که بر روی یکی حلقه چاه که تقریبا در محدوده مرکزی منطقه حفر گردیده است قرار گرفته است.

منطقه اگرچه از منابع آبی فراوان برخوردار نیست ولی با توجه به عبور کال شور از مرز منطقه و تعدادی چاه عمیق و قنات در حواشی آن آب بعنوان یک هامل محدود کننده جمعیت در منطقه مطرح نمی باشد .

هنوز فرياد سربداران در روستاي باشتين سبزوار طنين انداز است

بيهق نام ديرينه ناحيه‌اي از خراسان بوده است كه اكنون آن را سبزوار خوانند.

سبزوار از دير زمان مهد دانش و فرهنگ بوده و جايگاه خاصي را از اين نظر در ميان شهرهاي ديگر به خود اختصاص داده است. سابقه فرهنگي اين شهر آن چنان با ارزش است كه هر انساني با اندك مطالعه و توجه در مورد آن به اهميت مطلب پي مي‌بردو اين سابقه فرهنگي به زمان فتوحات اسلام و اوايل دوران حكومت اسلامي مي رسد.

بخصوص در دوره حكومت اموي، صحابه پيامبر كه دوستدار خاندان اهل بيت عليه السلام بوده و مخالف حكومت ستم پيشه اموي به شمار مي‌آمدند براي دور ماندن از فشارها و تهديدهاي آنان به خراسان، به خصوص شهر بيهق روي آورده و اين ديار به عنوان پناهگاه آنان محسوب مي شد. از جمله ابورفاعه كه يكي از صحابه بزرگ پيامبر اكرم (ص)به شمار مي‌آمد سرنوشتي بدين صورت داشت.

در ميان سبزواري‌ها افراد بزرگواري در صحنه علم و ادب و زهد و تقوا پا به عرصه وجود گذاشتند كه در پيشرفت و توسعه فرهنگ و تحولات سياسي اجتماعي بيهق نقش بسزايي را ايفا كردند كه به عنوان نمونه در صحنه فرهنگي بايد به بزرگواراني از جمله ابوالحسن بيهقي مؤلف تاريخ بيهق و ابوالفضل بيهقي صاحب تاريخ مسعودي و ديگران اشاره كرد.

در صحنه تحولات اجتماعي بايد به حركت عظيم سربداران اشاره نمود كه نهضتي شيعي را در مقابل ايلخانان مغول بوجود آوردند و اين جوشش اجتماعي حكومت سربداريه را در حدود نيم قرن در نواحي وسيعي از سرزمين ايران برقرار نمود.

بايد گفت حيات هر قومي بسته به فرهنگ و دانش آن مرز و بوم دارد و اينكه آنان تا چه حد از علم و تمدن بهره داشته اند، نقش مؤثري در افتخارات آن قوم دارد و اين افتخار حاصل نمي گردد جز اينكه ميان قوم، بزرگان و علما و دانشمنداني پا به عرصه ظهور نهاده باشند. و از آنجا كه سبزوار نيز داراي چنين افتخاراتي در گذشته بوده است، پس بهتر آمد تا بر تلاش و كوشش آنان ارج نهاده از سرمايه هاي مفيد آنان بهره ببريم و آيندگان را نيز مشمول اين فضيلت گردانيم.

فقها و محدثان

علي ابن ابراهيم بيهقي

ابوبكر احمد ابن بيهقي

بيهقي(ابوطيب محمد ابن علي)

بيهقي(محمد ابن سعوديه)

بيهقي(ابو علي حسين ابن احمد)

بيهقي(ابن ابي طيب)

بيهقي(ابوالفرج يعقوب)

بيهقي(ابو سعد محسن ابن محمد)

بيهقي(ابراهيم جعفر)

ابوالفتح سهل ابن علي ارغياني

بيهقي(ابو سعيد زيد)

بيهقي(ابو علي احمد)

بيهقي(احمد ابن حسين)

بو جعفرك بيهقي

ابو القاسم زيد ابن حسين بيهقي

بيهقي(برزهي)

بيهقي(ابو منصور علي)

بيهقي(ابو الحسين زيد)

بيهقي(بهاء الدين محمد)

بيهقي(ابوالحسن علي)

بيهقي(شيخ ابو الحسن عبيدالله)

قطب الدين كيدري بيهقي

ابوالمحاسن مسعود بن علي صواني بيهقي

حسين ابن علي بن عبد الصمد تميمي سبزواري

طبرسي

واعظ شيعي

محقق سبزواري

علامه حاج ميرزا حسن سبزواري

حاج ميرزا ابراهيم شريعتمداري

شيخ عبدالله قاضي سبزواري

حاج ميرزا حسن علوي سبزواري

السيد عبدالله برهان المحققين

حاج ميرزا حسين سيادتي

حاج میرزا موسی فقیه سبزواری

حاج ميرزا حسين فقيه سبزواري

السيد محمد مهدي علوي سبزواري

عبدالعلي سبزواري