نام و خصوصيات مدارس مشهد و مدرسه باغ رضوان با برداشت از برخی یادداشت های مقام معظم رهبری مرتبط با سابقه تاریخی حوزه علمیه مشهد

نام و خصوصيات مدارس مشهد

حوزه علميه مشهد داراى 14 مدرسه است كه نام و خصوصيات آنها در زير يادآورى مى شود :

1 مدرسه دودرب

( 18 ) اين مدرسه در ضلع غربى بازار بزرگ ( بازار زنجير ) واقع شده و جزء قديمى ترين مدارس مشهد است . سازنده مدرسه يكى از امراى حكومت شاهرخ گوركانى است و در سال 843 آن را بنا كرده است . در كتيبه سردر مدرسه از وى چنين نام برده شده([ : به اهتمام اميرالاعظم غياث الدين يوسف خواجه بهادر دامت معدلته تقبل الله

1 - يكى از اين دو مدرسه مدرسه آية الله ميلانى است كه در زير عنوان([ تأسيسات وابسته]) به آن اشاره مى شود و ديگرى مدرسه جعفريه است كه در شمار مدارس از آن نام برده خواهد شد . ( متأسفانه از مدرسه آيت الله ميلانى([ زيرعنوان]) تأسيسات وابسته نامى به ميان نياورده اند . )

منه]) . . . و بر سنگ قبر وى كه در گنبد زاويه جنوبى مدرسه واقع است نام وى چنين آمده([ : الاميرالاعظم الاعدل الاقدم افتخار الامراء والكبراء فى العرب والعجم اعتضاد الملوك والسلاطين و اقتدار الخواقين السابق فى مضمار التفاخر والتبادر غياث الدين والدنيا امير يوسف خواجه بهادر]) . . . . اين مدرسه داراى صحن مربع است با چهار ايوان در چهار ضلع و دو گنبد در زاويه غربى و جنوبى . در زير گنبد زاويه جنوبى قبر بانى و مؤسس مدرسه قرار دارد و در اطراف آن كتيبه اى نوشته شده ولى كاشيهاى گنبد زاويه غربى ريخته و قبر داخل آن معلوم نيست كه به چه كسى تعلق دارد . مدرسه داراى گچ برى و كاشى كارى و خطوط و نقوش ممتاز است . عمارت آن دو طبقه و ايوانها به يكديگر مرتبط است . در حال حاضر توليت اين مدرسه در اختيار آقاى حاج ميرزا احمد كفائى است كه از روحانيان سرشناس مشهد است و وى يكى از طلاب به نام شيخ محمد حسن كاهانى را به عنوان متصدى مدرسه انتخاب كرده است . تعداد طلاب ساكن آن در حدود 120 نفر و درآمد ساليانه آن تقريبا 60000 ريال مى باشد كه مصروف حقوق خادم و مصارف ضرورى مدرسه مى شود . اسناد وقفى اين مدرسه در اختيار اداره اوقاف است و از موقوفات آن و چگونگى مصارف آن اطلاعى در دست نيست 

2 ـ مدرسه پريزاد

( 19 ) - مدرسه كوچكى است در ضلع شرقى بازار بزرگ و روبروى مدرسه دودر . از لحاظ تاريخ بنا قديمى ترين مدارس موجود مشهد است . سازنده و واقف آن پريزاد خانم نديمه يا يكى از كنيزكان گوهرشاد آغا - همسر شاهرخ گوركانى و بانى مسجد معروف گوهرشاد - بوده است و در سال 821 ه . ق يعنى سال بناى مسجد گوهرشاد اين مدرسه را بنا نهاده است . در زمان شاه سليمان صفوى به سال 1091 ه . ق از طرف نجفقليخان بيكلربيكى قندهار تعمير شد ولى ساختمان اصلى اين مدرسه كهن در سالهاى اخير بكلى درهم ريخته و به ويرانه اى تبديل يافته بود بدين جهت اداره اوقاف دست به تعمير اساسى آن زده و مدتهاست كه در آن به كار تعمير و بنايى مشغول است ولى هنوز آماده سكونت نمى باشد . از موقوفات اين مدرسه اطلاعى در دست نيست . تعداد طلاب و متولى و كارمندان آن پس از اتمام تعميرات به وسيله سازمان اوقاف تعيين خواهند شد .

3 ـ مدرسه بالاسر

( 20 ) - اين مدرسه نيز در حاشيه شرقى بازار بزرگ پشت به حرم مطهر و نزديك به مدرسه پريزاد قرار گرفته است و داراى صحن كوچك و دو طبقه عمارت كه از اطاقهاى كوچك تشكيل شده در چهار ضلع و دو ايوان يكى در ضلع جنوبى و ديگرى در ضلع شرقى ( متصل به بناهاى حرم مطهر ) مى باشد و به مناسبت اتصال و مجاورت با ساختمان مرقد و حرم حضرت على بن موسى عليه السلام مستراح در آن ساخته نشده است . اين مدرسه را ميرزا محمد وزير كل خراسان و هرات در سال 1091 ه . ق تعمير كرده ولى از بانى اصلى و تاريخ بناى نخستين آن اطلاعى در دست نيست . مظنون آن است كه اين مدرسه نيز همزمان با دو مدرسه پريزاد و دودر در دوره حكومت شاهرخ يا يكى ديگر از شاهزادگان گوركانى بنياد شده است . فريزر سياح انگليسى بانى آن را يكى از شاهزادگان ازبك از نوادگان تيمور مى داند ( 1 ) و شايد در زمان او كتيبه هايى كه دلالت بر اين معنى مى كرده وجود داشته است . توليت اين مدرسه در اختيار يكى از خانواده هاى روحانى مشهد است كه از اوايل قرن سيزدهم ه . ق امور مدرسه را به وراثت در دست داشته اند و اكنون يكى از افراد همين خانواده كه از روحانيان محترم مشهد است به نام حاج سيدعلى علم الهدى متولى رسمى مدرسه است . موقوفات مدرسه فعلا 6 پلاك مغازه مجاور آن است و عايدى آن به مصرف هزينه هاى ضرورى مدرسه از قبيل برق و آب و تعميرات و همچنين حقوق متولى و خادم و حق النظاره اوقاف مى رسد . تعداد طلاب ساكن اين مدرسه 60 نفر است . در كتيبه سردر مدرسه و هم در ضمن وقفنامه شرط سكونت طلاب در اين مدرسه را چنين ذكر كرده است ([ : و شرط فى ضمن الوقف آن كه طلاب محصل كه در معيد شريف سكونت نمايند قندهارى و قوچانى و نيشابورى و تبريزى و شاسمند ( كذا ) و قفقازى و بغدادى و هندى و بحرينى نباشند]) .

4 - مدرسه نواب

- اين مدرسه كه به نام سازنده اش (( مدرسه صالحيه]) نام دارد از حيث بنا و آبادى بهترين مدارس حوزه علميه مشهد و در حاشيه شمالى خيابان نادرى ( بالا خيابان ) واقع شده است . صحن آن مربع مستطيل و وسيع و عمارت آن به سبك بناهاى دوايوانى است . در چهار ضلع عمارت دو طبقه مشتمل بر اطاقهاى مستقل داراى ايوان ( غرفه هايى با طاق نعلى شكل ) و در وسط دو ضلع شمالى و جنوبى دو ايوان مرتفع و بزرگ

1 - مطلع الشمس ج 2 ص 28 .

قراردارد . مدرس . كه ظاهرا مسجد نيز هست - در ايوان شمالى و درب ورودى مدرسه در ايوان جنوبى واقع است . اين مدرسه در زمان شاه سليمان صفوى به سال 1086 ه . ق بنا شده و سازنده آن يكى از سادات و علما و اشراف آن زمان به نام ميرزا ابوصالح نقيب رضوى بوده است . كتيبه سردر مدرسه از واقف چنين نام مى برد([ : . . . من مال خالص نواب مستطاب عمده السادات النجباءالكرام و . . . النقباء العظام صدرالاسلام والمسلمين ميرزا صالح النقيب الرضوى]) . . . و در كتيبه ديگرى كه باز بر سر در مدرسه مكتوب است نام وى چنين آمده : . . . سپهر عز و شرف ميرزا ابوصالح محيط مكرمت و علم و فضل و بخشش وجود مدار عالم و صدر ممالك ايران هماى درج سعادت عزيز مصر وجود . . . اين مدرسه در سالهاى پيش از 1320 ه . ش در تصرف وزارت فرهنگ و اوقاف قرار گرفت و مدتى جايگاه دبيرستان معقول و منقول شد ولى پس از وقايع شهريورماه 1320 و سامان مجدد حوزه علميه مشهد اين مدرسه دوباره در اختيار حوزه درآمد و به وسيله متولى پيشين آن مرحوم ميرزا على اكبر نوقانى تعميرات اساسى در آن صورت گرفت و به كتابخانه آن توجهى شد و مدرسه به وضع كنونى درآمد . متولى فعلى مدرسه حاج ميرزا احمد كفائى است كه نخست از طرف مرجع تقليد وقت و تأييد وزارت فرهنگ و اوقاف بدين سمت منصوب شده و سپس نيز توليت وى مورد رضايت و قبول مقامات مسؤول دولتى قرار گرفته است . كارمندان مدرسه عبارتند از : شيخ على مبين با سمت متصدى و كتابدار على اكبر يگانه و محمد صادق سيدى خادمان مدرسه كه هر سه نفر به وسيله متولى انتخاب و به كار گماشته شده اند .

وقفنامه اصلى مدرسه موجود نيست ولى در داخل مدرس مدرسه - كه در ايوان شمالى واقع است - لوح سنگى بزرگى نصب شده كه رقبات موقوفه بااختصار در آن منقور است . اين مدرسه از لحاظ موقوفات املاك مزروعى در شمار مدارس درجه اول حوزه علميه مشهد مى باشد ولى در حال حاضر بسيارى از موقوفات آن از بين رفته و فقط 12 باب دكان متصل به مدرسه و سهامى از 10 مزرعه از مزارع معروف خراسان باقى مانده و عايدى آنها به مصرف : شهريه طلاب ساكن مدرسه حقوق متولى و كارمندان مخارج تعمير و ساير هزينه هاى ضرورى مدرسه مى رسد كه ساليانه در حدود ششصد هزار ريال است . تعداد طلاب اين مدرسه فعلا 160 نفر است و هر نفرى ماهيانه 400 ريال از محل موقوفه مدرسه دريافت مى دارند . اين مدرسه از زمان گذشته و دوره هاى قبل مركز اجتماع طلاب بوده و حوزه هاى درس معروف و بزرگى مانند : حوزه درس ادبيات اديب نيشابورى ( متوفى در سال 1344 ه . ق ) و حوزه درس سطوح عاليه مرحوم حاج شيخ هاشم قزوينى ( متوفى در سال 1339 ه . ش 1381 ه . ق ) در آن تشكيل مى يافته است ولى اكنون حوزه درس مهم و اجتماع قابل توجهى در آن نيست . براى ورود و سكونت طلاب در اين مدرسه شرايطى از طرف متولى معين شده از جمله : مجرد بودن اهل مشهد نبودن برآمدن از عهده امتحان داخلى اشتغال نداشتن به كارهاى غير روحانى .

5 - مدرسه بهزاديه معروف به([ مدرسه حاج حسن])

( 21 ) - اين مدرسه نيز در حاشيه شمالى بالاخيابان و نزديك مدرسه نواب قرار گرفته و داراى صحن كوچك مستطيل و عمارت دو طبقه است . اطاقهاى طبقه اول اكثرا داراى ايوانهاى نعلى شكل است ولى اطاقهاى طبقه بالا ايوان ندارد . اين مدرسه مجموعا داراى 25 اطاق و 70 محصل مى باشد . بانى مدرسه شخصى به نام([ ملك بهزاد ]) و احتمالا از طبقه امرا و اشراف بوده و در زمان شاه سليمان صفوى مى زيسته ولى سال بنا و وجه نامگذارى به حاج حسن معلوم نشد . در كتيبه مدرسه مى نويسد([ : . . . من عين مال زبده اهل السداد والرشاد ملك بهزاد و بسعى التقى حاجى الحرمين الشريفين حاجى نظر]) . . . . موقوفات موجود مدرسه عبارت است از يك باب مسافرخانه واقع در بازار و چهار باب دكان متصل به مدرسه و هشت باب دكان جنب مسافرخانه . و عايدى اين مستغلات مصروف : شهريه طلاب ساكن مدرسه حق نظارت اوقاف حقوق متولى و مخارج آب و برق مى شود كه مجموعا ماهيانه 7140 ريال مى شود . به هر يك از طلاب مدرسه از اين محل ماهيانه 50 ريال داده مى شود . توليت مدرسه از طرف اوقاف به آقاى حاج ميرزا احمد كفائى واگذار شده و وى شيخ محمدرضا ميزبان را كه از طلاب مدرسه است به سمت متصدى و كتابدار و محمدعلى كمالى را به عنوان خادم و سرايدار منصوب نموده است . براى ورود طلاب به مدرسه امتحان مختصرى معين شده و موفقيت در اين امتحان تنها شرط ورود به اين مدرسه است . در اين مدرسه حوزه درس تشكيل نمى شود .

6 - مدرسه باقريه يا ملامحمد باقر

( 22 ) - اين مدرسه نيز كه از مدارس معروف و معمور مشهد به شمار مى رود در حاشيه شمالى بالاخيابان محاذى مدرسه نواب و حاج حسن و از آن دو مدرسه به صحن نزديكتر است . بناى آن به سال 1083 ه . ق در زمان سلطنت شاه سليمان صفوى واقع شده و مرحوم ملامحمد باقر محقق سبزوارى ( متوفى به سال 1090 ه . ق ) در تأسيس آن مؤثر و دخيل بوده است . نام باقريه هم بدين مناسبت و از نام محقق مزبور مشتق است . در كتيبه خوش خطى كه در بالاى در اين مدرسه در سنگ منبت شده اين عبارت ديده مى شود([ : . . . بتجويز عاليحضرت اكمل الفضلاء و الحكماء مجتهد الزمانى مولانا محمد باقر الخراسانى من مال الحضره الفاضل الباذل ذى الحسب الرفيع مولانا محمد سميع]) . . . از اين نوشته استفاده مى شود كه بانى مدرسه ملامحمد سميع نامى بوده كه به اجازه و صوابديد مرحوم محقق سبزوارى به بناى آن اقدام نموده است ولى بنابر نقل فاضل بسطامى در كتاب فردوس التواريخ ( 1 ) مدرسه مزبور پيش از آن زمان بنا گشته و محقق سبزوارى در سال 1083 ه . ق فقط عهده دار تعمير و مرمت گرديده است . از گفته محمد حسن خان صنيع الدوله در كتاب مطلع الشمس ( 2 ) نيز همين مطلب استفاده مى شود . تا چندى پيش توليت مدرسه در اختيار اولاد محقق سبزوارى بود كه در اصفهان سكونت دارند و نماينده ايشان در مشهد مدرسه را اداره مى كرد و در آن هنگام اين مدرسه از لحاظ آبادى و شهرت در شمار مدارس خوب حوزه علميه مشهد بود . ولى اخيرا سازمان اوقاف اداره امور آن را در اختيار گرفت و دست به تعمير اساسى آن زد و تا هم اكنون هنوز مدرسه آماده سكونت نگشته و در دست تعمير است .

1 ـ اين كتاب در بيان برخى از تواريخ و موضوعات مربوط به مشهد مقدس رضوى است و در سال 1301 قمرى تأليف يافته است . نسخه چاپى آن شماره صفحه ندارد مطلب فوق در ذيل شرح حال ملامحمد باقر سبزوارى در اواسط كتاب آمده است .

2 ـ جلد دوم ص 390 .

درآمد سالانه مدرسه در حدود 620 هزار ريال است ولى از موقوفات آن اطلاع دقيقى در اختيار نيست . به گفته فريزر سياح انگليسى - كه در حدود سال 1240 ه . ق به مشهد آمده - موقوفات آن چند باب دكان و يك كاروانسرا است ( 1 ) ولى از نوشته فاضل بسطامى در فردوس التواريخ ( 2 ) چنين برمى آيد كه موقوفات اصلى آن بيش از اين مقدار بوده است . تا پيش از تصرف اوقاف و شروع به تعمير آن تعداد طلاب ساكن اين مدرسه در حدود 60 نفر بود ولى در حال حاضر بيشتر اطاقها خالى است . تعداد طلاب و كارمندان و ميزان شهريه محصلين و شرايط ورود در اين مدرسه پس از پايان تعمير معين خواهد شد . 

7- مدرسه ميرزا جعفر

( 23 ) - اين مدرسه در ضلع شمالى صحن كهنه نزديك به زاويه شمال شرقى واقع شده و داراى صحن وسيع مربع مستطيل و عمارت مرتفع و باشكوهىاست و از لحاظ عظمت بنا و كاشى كارى ممتاز و كتيبه هاى مرغوب و وسعت فضا و كثرت اطاقها در درجه اول مدارس مشهد مى باشد . در چهار طرف حياط وسيع آن عمارت دو طبقه مرتفعى بنا شده كه مجموعا داراى 85 اطاق است و در كنار هر دو اطاق طبقه اول پلكانى است كه معبر طبقه بالا محسوب مى شود در دو طرف دالان هشت ضلعى ورودى مدرسه مسجد و مدرس و در طبقه فوقانى آن مدرس ديگرى واقع شده است . بانى و مؤسس اين مدرسه يكى از تجار و اشراف خراسان بوده كه گويا چندى در هندوستان سكونت گزيده و پس از بازگشت از عوايد اين

1 - مطلع الشمس ج 2 ص 25 . 2 - در ذيل حالات ملامحمد باقر محقق سبزوارى .

سفر پرسود اين مدرسه معظم را بنا نهاده است . سال بناى مدرسه 1059 ه . ق است ولى وقفنامه هاى متعدد آن در سالهاى مختلف تنظيم شده و يكى از وقفنامه ها كه به امضاى جمع زيادى از علماء و معاريف همزمان با واقف مسجل است و در اختيار يكى از اولاد واقف به نام آقاى محمدعلى سروقدى خادمباشى است داراى تاريخ 1057 ه . ق مى باشد . اين مدرسه در سال 1285 ه . ق به همت محمد ناصرخان ظهيرالدوله والى خراسان تعمير اساسى شده و سه دانگ از مزرعه سيس آباد بر آن وقف گرديده . موقوفات ديگر مدرسه فعلا 9 باب دكان است در فلكه شمالى و دو پلاك مجاور مدرسه ولى بطورى كه از وقفنامه موجود برمى آيد مدرسه داراى موقوفات فراوانى از املاك مزروعى و مستغلات بوده كه اكنون اثرى از آنها نيست . متولى مدرسه يكى از اولاد واقف است به نام ميرزا محمد باقر سروقدى ( اولاد واقف كه فاميل بزرگى مى باشند به نام سروقدى معروفند ) كه توليت مزرعه سيس آباد نيز در اختيار او و تحت نظارت حاج ميرزا احمد كفائى است . در وقفنامه مدرسه توليت آن را با اسن و افهم اولاد قرار داده و اكنون برخى ديگر از اولاد واقف به استناد قيد دوم خود را متولى واقعى مى دانند . كارمندان مدرسه كه همه از طرف متولى تعيين شده اند بدين قرارند : سيدعلى افتخارى متصدى - شيخ على فلسفى كتابدار - شير محمد و حسين خادم و سرايدار . تمام درآمد مدرسه به مصرف حق التواليه و حقوق كارمندان و مصارف ضرورى مدرسه مى رسد و براى طلاب و تعمير اساسى مدرسه - كه مانند بيشتر مدارس مشهد يك نياز ضرورى و حتمى است - چيزى از اين محل باقى نمى ماند . در مسجد اين مدرسه آقاى حاج ميرزا حسنعلى مرواريد كه از روحانيون خوشنام و موجه مشهدند اقامه جماعت مى كنند و ظهر و شب يكى از بهترين اجتماعات مذهبى مشهد در آن جا تشكيل مى يابد . چند حوزه درس معروف و معتبر نيز در اين مدرسه منعقد مى گردد از جمله درس خارج فقه و درس معارف آقاى حاج ميرزا جواد آقا تهرانى كه از اساتيد معروف حوزه علميه مشهدند . در اين مدرسه 250 محصل سكونت دارند و به هر يك ماهيانه 50 ريال از عوايد موقوفه ظهيرالدوله بعنوان شهريه داده مى شود . تنها شرط ورود و سكونت در اين مدرسه اجازه متولى است .

8 - مدرسه خيراتخان

( 24 ) - اين مدرسه در حاشيه شمالى بست پايين خيابان و از مدارس بزرگ و پرجمعيت مشهد است . صحن آن مربع مستطيل و در چهار ضلع آن دو طبقه عمارت به سبك مدرسه ميرزا جعفر و در ضلع شمالى و جنوبى آن دو ايوان مرتفع واقع است . در ايوان شمالى مسجد و در ايوان جنوبى در ورودى مدرسه قرار دارد . بانى مدرسه خيراتخان از خوانين زمان شاه عباس دوم صفوى بوده و بطورى كه از كتيبه مدرسه استفاده مى شود در اثناى ساختمان مدرسه وفات يافته است و در سال 1057 ه . ق بناى مدرسه نيز پايان پذيرفته است . در كتيبه مدرسه نام مؤسس چنين آمده([ : . . . وقد وفق لبنائها فى حال حياته و بعد وفاته المرحوم المغفور خيراتخان]) . . . از اين جمله به نظر مى رسد كه اتمام بناى مدرسه پس از وفات بانى بر طبق وصيت وى از مال او بوده است .

از موقوفات واقعى مدرسه اطلاعى در دست نيست موقوفات فعلى عبارت است از 16 باب دكان متصل به مدرسه كه عوايد آن به مصرف شهريه طلاب حق التوليه حق النظاره اوقاف هزينه هاى ضرورى و حقوق خادم مى رسد . اين مخارج ماهيانه 9150 ريال است . متولى مدرسه از طرف سازمان اوقاف آقاى حاج ميرزا احمد كفائى است و كارمندان عبارتند از حاج شيخ على اكبر دربندى - متصدى و كتابدار و كربلائى محمد خادم و سرايدار . در اين مدرسه 150 نفر محصل سكونت دارند كه 90 نفر آنان هر يك ماهيانه 60 ريال شهريه مى گيرند . تنها شرط سكونت در اين مدرسه اجازه متولى يا متصدى است و امتحان مقرر نمى باشد . تا چندى پيش مهمترين حوزه درس ادبيات مشهد در اين مدرسه تشكيل مى يافت و مدرس آن يعنى شيخ محمد تقى اديب نيشابورى در يكى از اطاقهاى مدرسه روزها سكونت داشت ولى از دو سه سال قبل كه نامبرده محل درس خود را به داخل تأسيسات آستان قدس انتقال داده در اين مدرسه حوزه درس مهمى وجود ندارد .

9 - مدرسه عباسقليخان

- اين مدرسه در حاشيه جنوبى پايين خيابان قرار گرفته و از مدارس بزرگ و مسكون حوزه علميه مشهد است . صحن مدرسه با وسعت و داراى دو طبقه عمارت در چهار ضلع مى باشد . بانى مدرسه عباسقليخان بيكلربيكى كل خراسان در زمان شاه سليمان صفوى بوده و در سال 1077 ه . ق بناى مدرسه را به پايان رسانيده است . در فرمان شاه سليمان - كه در جبهه در ورودى به خط نستعليق نوشته شده - نام وى چنين آمده است([ : . . . ايالت و شوكت پناه حشمت وجلالت دستگاه عاليجاه اميرالامراء العظام نظاما للاياله والشوكة والعز والاقبال عباسقليخان غلامزاده قديمى و دولتخواه صميمى بيكلربيكى كل خراسان]) . . . . اين مدرسه داراى موقوفات مزروعى بى شمارى بوده و املاك موقوفه آن از خارج دروازه شرقى مشهد تا شهر هرات امتداد داشته است ولى در حال حاضر از آن موقوفات - كه در حدود هشتاد رقبه زمين مزروعى بوده فقط مزرعه چاه نو - متصل به حصار سابق شهر مشهد - و مزرعه ياقوتى - واقع در يك فرسنگى شمال تربت جام - باقى مانده است . در داخل شهر نيز يك كاروانسرا در نزديكى مدرسه و 18 باب دكان متصل به مدرسه و حمام عباسقليخان واقع در پشت مدرسه از موقوفات آن باقى است . اكثر ساكنان اين مدرسه را طلاب خاورى ( 1 ) تشكيل مى دهند و اكنون تعداد محصلين ساكن آن در حدود 220 نفر است . تا چند سال پيش اداره مدرسه و ضبط و تحصيل موقوفات آن به دست متوليان واقعى كه گويا اولاد واقفند بود ولى بر اثر بروز اختلاف ميان داعيه داران توليت سازمان اوقاف در امور مدرسه دخالت كرده و اداره آن را مستقلا به عهده گرفت و اكنون مدرسه مستقيما زير نظر اوقاف اداره مى شود . در اين مدرسه از محل عوايد موقوفه مبلغ ناچيزى در حدود ساليانه 200 ريال به طلاب داده مى شود . و براى سكونت و ورود طلاب در آن تاكنون هيچ شرط و قيدى وجود نداشته است .

1 - خاوريها اصلا از مردم افغانستان و از افراد ايل هزاره مى باشند كه ساليانى است عده زيادى از آنها به خراسان مهاجرت كرده و در شهرها و روستاهاى ميانه راه ايران و افغانستان سكونت گزيده و تابعيت ايران را انتخاب كرده اند .

در مشهد افراد ايل خاورى را بربرى مى نامند .

متصدى داخلى مدرسه - شيخ صفر عطايى و كتابدار كتابخانه نوبنياد آن سيد حبيب وحيدى و خادم و سرايدار غلام حيدر زاهدى است . 10

- مدرسه ابدالخان

( 25 ) - اين مدرسه در داخل يكى از كوچه هاى پايين خيابان جنب مقبره پير پالان دوز واقع شده و هيچ گونه كتيبه و تاريخى كه از آن بتوان زمان تأسيس و نام بانى و مؤسس آن را استفاده كرد ندارد . نام واقعى و صحيح مدرسه نيز بدرستى روشن نيست . مطلع الشمس آن را([ عبدلخان]) ناميده ( 1 ) ولى فعلا در افواه به نام ابدالخان معروف است . وضع بناى مدرسه سخت نابسامان و اطاقهاى طبقه پايين آن تاريكتر و محقرتر از مدارس ديگر مشهد است . در حدود 10 سال پيش يك قسمت از بناى مدرسه به وسيله افراد نيكوكار مرمت و تجديد شد ولى با اين حال مدرسه به ميزان زياد محتاج تعمير و رسيدگى است . تعداد طلاب ساكن آن 80 نفر و اداره امور آن مستقيما در اختيار سازمان اوقاف است . از موقوفات واقعى و اصلى اين مدرسه اطلاعى در دست نيست آنچه فعلا به نام موقوفه مدرسه موجود است عبارت است از يك مزرعه و چند باب دكان و تيمچه و سراچه كه عوايد آن به ميزان ماهيانه 180 ريال براى هر يك از طلاب به محصلين ساكن مدرسه داده مى شود .

1 1 - مدرسه سليمانخان

( 26 ) - اين مدرسه در انتهاى بازار بزرگ مقابل مسجد قديمى شاه واقع شده و در ميان مدارس قديمه حوزه علميه از همه جديدتر است . بانى و مؤسس آن اعتضادالدولة ( 2 ) قاجار از امراى معاصر آقا محمدخان قاجار است و در سال 1151 ه . ق بناى آن را به اتمام رسانيده . عمارت مدرسه ساختمان يك طبقه اى است در چهار ضلع صحن مربع آن كه مجموعا داراى 18 اطاق است . در سال 1282 ه . ق يكى ديگر از امراى قاجارى بناى مدرسه را تعمير و مرمت نموده و موقوفات آن را كه در معرض تلف بوده مجددا به تصرف مدرسه درآورده است . متولى كنونى مدرسه يكى از اولاد واقف به نام مهندس عليرضا سليمانى است ولى اداره امور مدرسه را آقاى حاج ميرزا احمد كفائى به نمايندگى از طرف متولى به عهده دارد . موقوفات مدرسه به قرارى كه در لوح سنگى واقع در جنب در ورودى نوشته شده عبارت است از : دو دانگ از قريه حصار امير و هشت دانگ از هشتاد دانگ قنات خيابان باغ تپه سلطانيه كاشمر و پنج باب دكان متصل به مدرسه . عوايد اين موقوفات به مصرف شهريه طلاب تعميرات و مخارج ديگر مدرسه مى رسد . در اين مدرسه 50 طلبه سكونت دارند و هر يك ماهيانه 200 ريال به عنوان موقوفه مدرسه مى گيرند .

12 - مدرسه جعفريه

- اين مدرسه در انتهاى بازار بزرگ داخل كوچه فرعى ميرعلمخان واقع شده و مدرسه اى نوبنياد و جديدالتأسيس است . واقف و مؤسس آن آقاى حاج شيخ غلامحسين تبريزى است كه از علماء و ائمه جماعت مشهد مى باشند و در سال 1380 ه . ق به كمك جمعى از نيكوكاران مشهد اين مدرسه را براى سكونت طلاب به سبكى نسبة جديد و مدرن بنا نهاده اند . مدرسه داراى فضايى كوچك و در حدود 18 اطاق در دو ضلع شمالى و جنوبى و يك آشپزخانه و رختشورخانه است . نقشه و سبك اطاقها و راهروها با وضع ساختمانى مدارس قديمه تا حدودى متفاوت و از لحاظ نور و جهات بهداشتى نسبة مرتب و رويهم رفته مدرن و قابل سكونت مى باشد . منظور مؤسس از ايجاد اين مدرسه اين بوده است كه يك عده از طلاب و محصلين علوم دينى فقط در رشته هاى : فقه حديث كلام و تفسير به تحصيل اشتغال داشته و وقت خود را در ساير رشته هاى مرسوم مانند ادبيات و اصول و فلسفه يا رشته هاى علوم جديد - كه بعضى از طلاب به فراگرفتن آن راغبند - نگذرانند بدين جهت است كه اشتغال به رشته هاى چهارگانه مزبور مهمترين شرايط سكونت در اين مدرسه مى باشد و اين شرط در وقفنامه مدرسه نيز قيد شده است . ديگر شرايط سكونت طلاب در اين مدرسه بدين قرار است :

1 ـ از دوره مقدمات فراغت يافته و حداقل به خواندن كتاب شرح لمعه كه نخستين كتاب درسى رشته فقه است - اشتغال داشته باشند .

2 ـ در ايام تحصيل بيش از سه ماه از مدرسه غيبت ننمايند .

3 ـ براى ورود و سكونت در مدرسه به توصيه و سفارش متشبث نگردند .

4 ـ از عهده امتحانات داخلى مدرسه برآيند .

5 ـ بيش از يك شب ميهمان در اطاق خود نگاه ندارند . اين شرايط بعضى در وقفنامه قيد شده و برخى جزء آيين نامه كنونى مدرسه است . هم اكنون 29 نفر محصل كه واجد شرايط مزبور شناخته شده اند در اين مدرسه سكونت گزيده و به تحصيل مواد چهارگانه ياد شده اشتغال دارند .

انتخاب استاد و درس مربوط به اين مواد براى طلاب آزاد است و مى توانند به ميل خود در هر يك از حوزه هائى كه به منظور تدريس مواد فوق منعقد مى گردد شركت جويند و شركت در حوزه درس خاصى براى آنان الزامى نيست . تنها درسى كه در اين مدرسه گفته مى شود درس اصول عقايد يا علم كلام است . اين درس رسميت نداشته و فقط در روزهاى جمعه تشكيل مى گردد . در اين مدرسه - برخلاف ديگر مدارس حوزه علميه مشهد - امتحان نسبة مرتبى وجود دارد و طلاب در هر سال چند نوبت مواد درسى مزبور را نزد اولياى مدرسه امتحان مى دهند . وقت اين امتحان از پيش معين نيست و فقط چند روز پيش از شروع آن طلاب براى اين كه بتوانند آماده شوند از تاريخ آن مطلع مى گردند . همچنين دفعات امتحان ساليانه نيز معين و قطعى نمى باشد . طلاب اين مدرسه مقررى ماهيانه اى از مؤسس دريافت مى دارند اين مقررى براى محصلينى كه در امتحان داخلى بيش از 15 نمره گرفته باشند ماهيانه 300 ريال و براى ديگران ماهيانه 200 ريال است . اين مدرسه داراى موقوفه نيست و بودجه آن از محل سهم امام تأمين مى گردد شهريه مزبور نيز از همين محل و با اجازه مراجع تقليد وقت به طلاب تأديه مى شود . متولى مدرسه در حال حاضر شخص واقف و مؤسس و پس از وى بر طبق وقفنامه يكى از فرزندانش مى باشد .

13 ـ باغ رضوان

( 27 ) - اين محل كه در قسمت شمالى فلكه آستان قدس واقع شده در گذشته ( يعنى پيش از سال 1310 ه . ش ) جزئى از قبرستان قديمى و معروف([ قتلگاه]) بود و پس از خيابانكشيهاى سال 1310 به بعد و احداث فلكه آستان قدس و خيابان طبرسى كه قسمت اعظم اين قبرستان به تصرف افراد درآمد و به منزل و مغازه و غيره تبديل شد اين قسمت به صورت فضاى مشجرى باقى ماند و در تصرف ادارات دولتى قرار گرفت . ( در سال 1330 شمسى 1370 قمرى ) مرحوم آقاى حاج ميرزا حسين سبزوارى ( متوفى به سال 1345 شمسى ) كه از علماى مبرز و معروف مشهد بود اين محل را در اختيار گرفت و به سبك بناهاى آستان قدس ( دو صحن كهنه و نو ) در چهار طرف آن حجره ها و غرفه ها و ايوانهاى مرتفع و مجلل بنا كرد و بدين ترتيب اين قسمت از قبرستان قديمى قتلگاه به قبرستانى تازه ساز و مرتب تبديل گشت . ضمنا نامبرده عده اى از طلاب مشهد را كه در مدارس ديگر اطاق نداشتند در حجره هاىآن - كه هر يك مشتمل بر چندين گور بود يا بعدها مى شد - سكنى داد . سكونت در اين اطاقها با اين كه از نظر مذهب و بهداشت كار شايسته اى نبود و ابتدا با مخالفت جمعى از روحانيون مشهد مواجه شد مورد قبول جمعى از طلاب قرار گرفت اولا به دليل كمبود مسكن در مدارس حوزه علميه و ثانيا بر اثر نفوذ شخص روحانى مزبور . و در مدت كوتاهى اطاقهاى آن كه از لحاظ رطوبت و نداشتن نور كافى چندان قابل سكونت نبود به وسيله عده اى از محصلين كه از لحاظ رتبه تحصيلى و هم از نظر وضع اجتماعى در طبقه نازل قرار داشتند اشغال شد . در سالهاى بعد طبقه دوم بنا نيز به وسيله مشاراليه ساخته شد و جمعى هم در اطاقهاى فوقانى ساكن شدند و باغ رضوان - با حفظ موقعيت گورستانى خود - تدريجا صورت مدرسه نيز به خود گرفت . در سال 1342 شمسى - كه هنوز بانى و مؤسس اين محل در قيد حيات بود - سازمان آستان قدس اداره اين محل را به عهده گرفت و از آن تاريخ باغ رضوان در شمار تأسيسات آستان قدس درآمد . اكنون در حدود 150 نفر ملبس به لباس روحانى در آن سكونت دارند كه عده اى از آنان فقط داراى لباس روحانى بوده و محصل علوم دينى نمى باشند و از طريق قرآن خواندن بر سر قبرها و كارهائى از اين قبيل امرار معاش مى كنند .

منبع  :

صفحه 89 تا 107 کتاب 

گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه مشهد تألیف مقام معظم رهبری

http://library.tebyan.net/fa/Viewer/Text/92780/105#107