حوزه علمیه مشهد در صد سال گذشته

نویسنده: نویسنده: علیرضا نوروزی

نگاهی به شخصیت های برجسته حوزه علمیه مشهد در 100 ساله اخیر

تاریخچه حوزه علمیه خراسان

حوزه علمیه خراسان در طول تاریخ مورد توجه شیعیان و مهد پرورش بزرگان و شخصیت های تأثیر گذار بوده است که آغاز فعالیت های آن به دوران حضور امام رضا (ع) باز می گردد. آنجا که محدثین و شیعیان فراوانی از محضر آن امام معصوم استفاده می کردند. وجود مرقد مطهر امام هشتم در مشهد مقدس، این شهر را در زمره شهرهای مذهبی قرار داد و به تدریج با تأسیس مدارس علمیه فراوان، زمینه مساعدی برای استقرار علما و مراجع و پرورش طلاب فراهم آمد. بطوریکه بسیاری از شخصیت های برجسته شیعی محصول علمی و فکری این حوزه مقدسه به شما می روند؛ شخصیت هایی چون شیخ طوسی، شیخ طبرسی، شیخ حر عاملی، حکیم حاج ملا هادی سبزواری، آخوند خراسانی و دیگر بزرگان که در این حوزه تربیت شده و موجب تحولات قابل ملاحظه ای در جهان اسلام شدند.
 دوره های مختلف حوزه در صد ساله اخیر
دوره اول: (قبل از قیام مسجد گوهرشاد تا دهه بیست)
در این دوره که سال های حدود 1290 تا 1320 شمسی را دربر می گیرد، شخصیت هایی برجسته ای در حوزه علمیه مشهد به تدریس و تربیت طلاب اشتغال داشتند. از جمله مرحوم میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری (ادیب اول) و آیات عظام حاج آقا حسین قمی، میرزا محمد آقازاده، حاج سید یونس اردبیلی، شیخ مرتضی آشتیانی، شیخ حسنعلی اصفهانی نخودکی، شیخ حسن برسی، شیخ حسن کاشی، حاج سیدعلی سیستانی، حاج سیدعباس شاهرودی، ملامحمد علی معروف به حاجی فاضل، میرزا عسکری (آقابزرگ حکیم)، شیخ اسدا... بزدی، شیخ محمد نهاوندی، حاج میرزا مهدی اصفهانی، سیدعلی اکبر خوئی، میرزا علی اکبر نوقانی، شیخ حبیب ا... گلپایگانی، شیخ علی اکبر نهاوندی و مرحوم حاج آقا بزرگ اشرفی شاهرودی.
از نکات قابل ملاحظه این دوره، آغاز اولین دوره درس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه مشهد است که در سال 1335 قمری از سوی آیت ا... العظمی حاج آقا حسین قمی و آیت ا... حاج میرزا محمد آقازاده که هر دو از نجف اشرف به مشهد مقدس عزیمت کرده بودند، برگزار گردید. علاوه بر اینکه مهمترین واقعه این دوران، نهضت مسجد گوهرشاد در سال 1314 شمسی بود که مردم مشهد همراه با علما نسبت به توطئه حجاب زدایی رضاخان و همچنین موضوع اجباری شدن کلاه بین المللی و برپایی برخی جشن ها و مجالس رژیم دست به اعتراض زدند و قیام نمودند. رهبری این نهضت را دو زعیم برجسته حوزه علمیه مشهد یعنی آیات عظام حاج آقا حسینت قمی و حاج میرزا محمد آقازاده برعهده داشتند که هر دو از مدرسین برجسته آن وقت محسوب می شدند. نقل شده است در این جریان مرحوم حاج آقا حسین قمی که از اوضاع جاری مملکت و فشاری که بر اسلام وارد شده بود، به شدت متأثر و گریان شده و خطاب به مردم گفته بود: «امروز اسلام فدایی می خواهد. بر مردم است که قیام کنند». پس از آن، حاج آقا حسین قمی در اعتراض به اقدامات رضاخان به تهران رفت که مورد محاصره رژیم قرار گرفت. از طرفی بسیاری از مردم مشهد در مسجد گوهرشاد اجتماع کردند و به سخنان وعاظ و خطباییچون شیخ محمدتقی بهلول و شیخ مهدی واعظ خراسانی که در مذمت اقدامات رضاخان به ایراد سخن پرداخته بودند، گوش فرادادند تا اینکه در روز بعد گروه های مختلف مردم مشهد و روستاهای اطراف، به سوی مسجد گوهرشاد حرکت کردند تا به جمع مردم و روحانیون متحصن در مسجد بپیوندند، لیکن مأمورین رضاخان، با نواختن شیپور جنگ به روی مردم آتش گشودند و حدود یکصد نفر را شهید و مجروح کردند. مردم مقاوم و صبور به حرکت خود ادامه دادند و پس از عقب راندن مأمورین، به طرف مسجد سرازیر شدند. نیمه های شب دوباره مأمورین رضاخان در اطراف مسجد مستقر شده و حمله را آغاز کردند، بطوریکه هنگامی که سپیده صبح زد بیش از دو هزار شهید در مسجد گوهرشاد و در صحن و دالان های مسجد در خون غلتان شده بودند. پس از این ماجرا آیت ا... قمی به عراق تبعید شد و مرحوم آقازاده نیز در تهران زندانی شد و پس از مدتی به شهادت رسید. مرحوم حاج شیخ مرتضی آشتیانی و مرحوم حاج میرزا مهدی اصفهانی و پس از آن مرحوم حاج شیخ هاشم قزوینی روح تازه ای به این حوزه بخشیدند
آیت ا... حاج میزرا مهدی اصفهانی (1303-1365 قمری) بنیانگذار مکتب معارفی خراسان است که تأثیرات آن سال ها در میان این حوزه باقی مانده است. ایشان از شاگردان برجسته آیات عظام میرزای نائینی و سیدمحمد کاظم یزدی بود که موفق به کسب اجازه اجتهاد از استادش میرزای نائینی و آیات عظام حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، آقا ضیاء الدین عراقی و حاج سید ابوالحسن اصفهانی گردید. آیت ال... حاج میرزا مهدی اصفهانی علاوه بر تحصیل علوم متعارف حوزه، مبانی سیر و سلوک را نزد اساتید برجسته حوزه فراگرفت و به تحقیق در مباحث فلسفی و عرفانی پرداخت. او در پی مکاشفاتی از فلسفه و عرفانی اصطلاحی روی بر تافت و به ترویج مبانی قرآنی و معارف معصومین (ع) پرداخت. ایشان در سال 1340 قمری به مشهد مقدس آمد و تا آخر عمر خود به تدریس خارج فقه و اصول، تالیف کتاب، نشر معارف، تربیت نفوس و کسب دید اجتهادی در مسائل عقلی و معارفی و ترغیب برداشتن درک استقلالی و انتقادی از فلسفه و عرفان اهتمام ورزید و مکتب معارفی اهل بیت (ع) را تأسیس نمود.
بیشتر شاگردان وی از بزرگان حوزه علمیه خراسان بودند و بسیاری از آنان بعدها زمام حوزه علمیه مشهد را برعهده گرفتند. افرادی مانند حضرات آیات شیخ محتبی قزوینی، شیخ هادی قزوینی، میرزا علی اکبر نوقانی، شیخ غلامحسین محامی بادکوبه ای، شیخ کاظم دامغلنی، شیخ علی نمازی شاهرودی، میرزا جواد آقا تهرانی، میرزا حسنعلی مروارید، شیخ عبدالنبی کجوری، شیخ محمدباقر ملکی میانجی، شیخ علی اکبر صدرزاده دامغانی، حاج سید علی سیستانی و شیخ حسین وحید خراسانی. آیت ا... وحید خراسانی در شأن ایشان فرموده اند: «آقا میرزا مهدی کسی است که وقتی وارد مشهد شد، حوزه مشهد را منقلب کرد و همه فضلای مشهد محصول اویند. مجسمه ای بود از علم و تقوی و زهد، زهدی که ما نظیر آن را ندیدیم، نه آنکه کم دیدیم. مرحوم آقا میرزا مهدی ضد فلسفه و عرفان و تصوف بود و حرف های ایشان با حرف های فلاسفه تفاوت و تناقض داشت».
مکتب فکری مرحوم حاج میرزا مهدی اصفهانی که بعدها به نام «مکتب تفکیکی» رایج گردید، پس از وی توسط شاگردان برجسته ایشان بخصوص مرحوم حاج شیخ مجتبی قزوینی ترویج یافت و به دوره های بعدی حوزه تا به امروز رسوخ پیدا نمود. از شخصیت های مبرز حوزه در آن دوره و سال های پس از آن، آیت ا... میرزا علی اکبر نوقانی بود که در سال 1330 قمری از نجف اشرف به مشهد مقدس آمد. او، که علاوه بر نهضت مسجد گوهرشاد، حتی دوران مشروطه را هم درک کرده بود، در جریانات مختلف حضور فعالی داشت و با مدیریت مدرسه علمیه نواب تحول قابل ملاحظه ای در حوزه مشهد بوجود آورد. وی از شاگردان برجسته آخوند خراسانی و آیات عظام سید محمد کاظم یزدی و شریعت اصفهانی بود و از مرحوم آیت ا... حاج شیخ محمد تقی شیرازی نیز اجازه اجتهاد داشت. ایشان پس از مراجعت از نجف اشرف تا پایان عمر – قریب به چهل سال – در مشهد اقامت گزید و به تدریس و تعلیم و تربیت طلاب اشتغال ورزید و بسیاری از دانشوران از محضر درس وی استفاده بردند. این عالم بزرگ، طلاب فاضل مدرسه نواب را برای ادامه تحصیل و رسیدن به آخرین مراحل علمی به حوزه های علمیه نجف و قم گسیل می داشت و به جهت ترغیب و تشویق طلاب به امر تحصیل، آن ها را از جهات مادی و معنوی بسیار مورد بذل و بخشش قرار می داد. از آثار تربیت و تعلیم ایشان همین بس که مرجع عالیقدر جهان تشیع، آیت ا... العظمی بروجردی فرموده بودند: «طلاب مدرسه نواب مشهد که برای تکمیل تحصیلات خود به حوزه قم آمده اند، از نظر مقدماتی (ادبیات) و دروس سطح بر سایر محصلین که در حوزه قم می باشند، برتری و مزیت دارند و طلاب مدرسه نواب در حوزه علمیه قم چشم و چراغ آن حوزه هستند.»
 دوره دوم:‌(پس از قیام مسجد گوهرشاد تا دهه چهل)
این دوره پس از رونق حوزه علمیه مشهد در سال 1320 شمسی است که تا اواخر سال 1340 شمسی را شامل می شود. مرحوم آیت ا... حاج سید یونس اردبیلی که در ماجرای قیام مسجد گوهرشاد نیز نقش ارزنده ای داشت، پس از سقوط رضاخان مجدداً به مشهد مقدس بازگشت و ضمن تدریس در حوزه علمیه مشهد، جزو مراجع تقلید جهان تشیع قرار گرفت. با درگذشت آیات عظام حاج آقا حسین قمی، میرزا محمد آقازاده، شیخ مرتضی آشتیانی و پس از مدتی مرحوم حاج میرزا مهدی اصفهانی زمام امور و ریاست حوزه در این دوره، برعهده آیت ا... حاج میرزا احمد کفایی و عالمانی چون آیت ا... میرزا علی اکبر نوقانی، آیت ا... میرزا حسین فقیه سبزواری، آیت ا... حاج شیخ هاشم قزوینی و به خصوص آیت ا... میرزا حاج سید محمدهادی میلانی قرار گرفت. در این دوره اساتید سطح، سطح عالی و خارج مشهد کثرت بسیاری پیدا کردند و شخصیت هایی مانند مرحوم شیخ محمد تقی ادیب نیشابوری (ادیب ثانی)، شیخ هادی کدکنی، حاج سید هاشم میردامادی، شیخ محمدرضا کلباسی، سید جواد خامنه ای، شیخ غلامحسین تبریزی، میرزا احمد مدرس یزدی، شیخ کاظم دامغانی، شیخ غلامحسین محامی بادکوبه ای و حاج شیخ مجتبی قزوینی در حوزه، حضور مؤثری داشتند. آیات حاج میرزا احمد کفایی و حاج میرزا حسین فقیه سبزواری در کنار تدریس در حوزه، خدمات عام المنفعه فراوانی جهت طلاب و مردم مشهد انجام دادند و پناهگاه هزاران انسان در دوره ستم شاهی و ظلم بودند.
پس از شهریور 1320 شمسی و سقوط رضاخان، تصدی حوزه و امور دینی مشهد در شرایطی به عهده مرحوم حاج میرزا احمد کفایی گذاشته شد که قشون روس در مشهد به سر می بردند و توده‌ای‌ها شب و روز فعالیت سیاسی داشتند. ایشان با تشکیل هیئت های مذهبی و راه انداختن دسته های عزاداری و روضه و منبر که سالیان مدید ممنوع بود، توانست سدی در برابر نفوذ فرهنگی شوروی به وجود آورد. آیت ا... میرزا حسین فقیه سبزواری در این دوران مدرسه باغ رضوان را با 16 هزار مترمربع مساحت در سال 1330 شمسی تأسیس کرد و چندی بعد، مدرسه محمدیه و تکیه سیدها را نیز احداث نمود. ایشان درمانگاه رازی را تکمیل کرد و 120 باب منزل در خیابان نخریسی و 25 باب در خیابان خواجه ربیع برای سیل زدگان بنا نهاد وی همچنین 2500 قطعه زمین را در کوی طلاب به طلبه ها و فضلای حومه مشهد واگذار کرد و ده ها مسجد را در کوی طلاب به طلبه ها و فضلای حومه مشهد واگذار کرد و ده ها مسجد را در محلات مختلف مشهد ساخت.
از شخصیت های برجسته علمی در این دوره، آیت ا... حاج شیخ هاشم قزوینی بود که سالیان متمادی به عنوان استاد برجسته سطح عالی در تربیت شاگردان و شکوفایی حوزه نقش بسزائی ایفا نمود. ایشان از شاگردان برجسته آیات عظام حاج آقا حسین قمی، میرزا محمد آقازاده خراسانی و حاج میرزا مهدی اصفهانی بود که از دو استاد اخیر خود به کسب اجازه اجتهاد مفتخر گردید. وی در طول عمر با برکت خود شاگردان برجسته ای تربیت نمود که بسیاری از آنان هم اکنون از افتخارات جهان تشیع می باشند. برجستگانی مانند مقام معظم رهبری حضرت آیت ا... خامنه ای، شهید آیت ا... سعیدی، آیت ا... صالحی مازندرانی، آیت ا... خزعلی، آیت ا... میرزا حسنعلی مروارید، آیت ا... میرزا جواد آقا تهرانی، آیت ا... وحید خراسانی، آیت ا... سیستانی، آیت ا... واعظ طبسی و ده ها عالم برجسته دیگر.
مرحوم حاج شیخ هاشم شخصیت آزادمردی بود و در برخی جریانات سیاسی نیز حضور داشت. رهبر فرزانه انقلاب در خصوص استاد خود می فرمایند: «مرحوم آیت ا... قزوینی تنها روحانی بود که براساس همان آزادگی و بزرگ منشی اش در مقابل شهادت مرحوم نواب صفوی عکس العمل نشان داد و در مجلس درس از شهادت مرحوم نواب صفوی و یارانش به دسیسه دستگاه حاکم انتقاد شدید کرد و تأثر خودش را از شهادت آن ها ابراز داشت و گفت: مملکت ما کارش به جایی رسیده که فرزند پیغمبر را به جرم گفتن حقایق می کشند».
از دیگر شخصیت های برجسته مشهد، آیت ا... شیخ غلامحسین تبریزی بود که پس از شهریور 1320 شمسی به منظور مقابله با اندیشه های سید احمد کسروی که از تبریز با او آشنا شده بود، به انتشار مجله «تذکرات دینی» در مشهد دست زد و مدتی هم نشریه «ندای حق» را نشر داد. وی در مشهد مدرسه «دارالتعلیم دینی» را تأسیس کرد تا مردم دیندار فرزندان خودشان را برای تحصیل به این مدرسه بفرستند. او همچنین مدرسه علمیه جعفریه را نیز برای طلاب ساخت و 25 سال بیمه درمانی و بهداشت طلاب مشهد را برعهده گرفت
حضرت آیت ا... میلانی نیز در اواخر این دوره با عزیمت به مشهد مقدس نقش ارزشمندی در حوزه علمیه مشهد ایفا نمود و تقریباً به عنوان اول شخصیت حوزه علیه مشهد تا سال 1354 شمسی زعامت حوزه را بر عهده گرفت. آیت ا... میلانی از شاگردان برجسته آیات عظام سید ابوالحسن اصفهانی، میرزای نائینی، آقا ضیاء الدین عراقی و شیخ محمد حسین اصفهانی بود که مورد توجه آن بزرگان قرار داشت. اقامت وی در مشهد سبب شد که حوزه علمیه این شهر در جوار مرقد مطهر امام رضا (ع)، رونقی دو چندان بگیرد و حلقه های درس و بحث فقه و اصول گرمتر شود.
حضرت آیت ا... خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی در اینباره می فرماید: «مادیدیم که مرحوم آیت ا... میلانی از کربلا که نزدیک نجف بود آمدند تا مشهد و یک حوزه علمیه بزرگی را به وجود آوردند... این یک واقعیت است ... از برکت الهی برای حوزه علمیه مشهد وجود آیت ا... میلانی بود». ورود آیت ا... میلانی به مشهد از جهت جریانات سیاسی و اجتماعی، همزمان با اوجگیری نهضت ملی شدن نفت ایران و حضور گسترده مردم و روحانیت در این عرصه بود. یکی از مراکز این جنبش مردمی در مشهد، کانون نشر حقایق اسلامی بود، که پس از شهریور ماه سال 1320 شمسی به همت استاد محمدتقی شریعتی کار خود را شروع کرد و فعالیت های دامنه داری را بر ضد فرهنگ مادی گرایی سامان داد. درخواست بنیانگذاران این کانون را آیت ا... میلانی برای پشتیبانی معنوی و اجابت این درخواست با رفت و آمد ایشان به کانون، اعتبار مردمی آن را افزون ساخت. در این دوره علاوه بر کانون نشر حقایق اسلامی، انجمن پیروان قرآن و مدارس دینی متعددی به اهتمام مرحوم حاج علی اصغر عابدزاده تشکیل شد که در جریانات مختلف پیشگام بود.
 دوره سوم: (پیش از پیروزی انقلاب اسلامی)
از سال 1340 تا سال 1357 شمسی فعالیت های سیاسی و انقلابی به اوج خود رسید. از فعالیت های آیت ا... میلانی در این دوره می توان به شکل گیری مجمعی با همکاری علمای بزرگ مشهد مانند حاج آقا حسن قمی، شیخ مجتبی قزوینی، میرزا احمد مدرس، میرزا جواد آقا تهران، میرزا حسنعلی مروارید و دیگر چهره های برجسته روحانیت اشاره کرد که به برنامه ریزی برای مقاومت در برابر سیاست های ضد دینی و ضد مردمی رژیم پهلوی می پرداخت. نامه نگاری به سران حکومت، اعلام تعطیل بازار در ششم بهمن سال 1341، و سفر اعتراض آمیز به تهران و همدردی با امام خمینی در جریان تبعید ایشان به ترکیه را می توان در شمار موضعگیری های سنجیده وی در مسائل داخلی کشور دانست
در جریان مسائل جهانی نیز صدور بیانیه درباره مسائل فلسطین و جنایات صهیونیست ها در زمان جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل، پرهیز دادن مسلمانان از معامله و رفتار دوستانه با اسرائیلیان از اقدامات ایشان به شمار می رود که به همین دلیل از طرف سران رژیم مورد تهدید قرار گرفت. در رویداد دردناک زمین لرزه سال 1347 جنوب خراسان، تلاش های آیت ا... میلانی در ایجاد ستاد کمک رسانی به آسیب دیدگان همواره در یاد و خاطره مردم آن منطقه زنده است؛ گرچه خود فرموده بود که نامی از وی برده نشود. یکی دیگر از مهم ترین اقدامات آیت ا... میلانی برقراری ارتباط با شخصیت های بزرگ جهان اسلام بود که خود در تقریب میان مذاهب مختلف و همگرایی بین پیروان این فرقه ها تأثیر بسزایی داشت. آمد و شد این افراد به مشهد مقدس و دیدارهای مفصل علمی با دانشمندانی مانند علامه امینی ، شیخ محمد تقی قمی، شیخ محمد فحام، امام موسی صدر و دیگران در همین راستا صورت گرفت. وی همچنین از یاری مسلمانانی که در مغرب زمین می زیستند و چشم به کمک های مادی و معنوی مقام مرجعیت شیعه دوخته بودند، دریغ نمی ورزید و از همین رو، به عنوان نمونه مبلغ قابل توجهی را به مسجد هامبورگ در آلمان اختصاص داد. اخلاص و ارادت آیت ا... میلانی به امام خمینی (ره) بر کسی پوشیده نبود چنان چه در نامه اش خطاب به امام خمینی در دوران تبعید امام در ترکیه فرموده بود: «خوشا به سعادت آن سرزمینی که حضرت عالی در آن تشریف دارید».///////
آیت ا... حاج شیخ مجتبی قزوینی نیز که از برجستگان مکتب معارفی مرحوم حاج میرزا مهدی اصفهانی به شمار می رفت، در اوایل این دوره و تا آخر عمر شریف خود به حمایت از نهضت مرحوم امام خمینی پرداخت. وی از جهت مشرب فلسفی و عرفانی با موحوم امام مخالف بود، با این حال دفاع از امام خمینی و حمایت از مواضع انقلابی وی را واجب می دانست. وی حرکت امام خمینی (ره) را حرکتی درست و در راستای خدمت به اسلام و روحانیت و ترویج امام خمینی را ترویج دین می دانست. ایشان پس از آزاد شدن مرحوم امام خمینی از زندان در سال 1343 شمسی به همراه جمعی از علمای مشهد مانند حضرات آیات میرزا حسنعلی مروارید و میرزا مهدی نوقانی و جمع زیادی از فضلا و طلاب به شهر قم سفر نمود و با مرحوم امام دیدار کرد. رهبر معظم انقلاب در خصوص شخصیت ایشان اظهار داشتند: «مرحوم حاج شیخ مجتبی قزوینی یک عنصر بی بدیل بود – در طول زمان این را ما فهمیدیم – از آن شخصیت هایی بود که می توانست یک جامعه را بر روی استوانه ی پولادین وجود خود حفظ کند و نگه دارد، اگر موقعیت چنین چیزی را اقتضا می کرد. من مکرر به دوستان گفته ام که فلز مرحوم حاج شیخ مجتبی مثل فلز امام راحل بود.»
از جمله شخصیت های مبارز این دوران آیت ا... حاج آقا حسن طباطبایی قمی بود که پس از رحلت پدر خود، جهت اداره حوزه علمیه ی مشهد و تربیت فضلای دینی به زادگاه خویش بازگشت و نقش ارزشمندی در هدایت انقلاب مردم ایفا نمود. او پس از مدتی به دلیل گسترش ارتباطات و حسن معاشرت در میان اقشار مردم محبوبیت خاصی پیدا کرد و به عنوان امامت جماعت مسجد گوهرشاد انتخاب شد، به همین دلیل از ابتدای مبارزات مردمی علیه رژیم پهلوی، وی از پیشگامانی بود که در تمامی مراحل نهضت اسلامی مردم ایران همگام با سایر مراجع و علمای بزرگ و مبارز نقش مهمی در پیشبرد انقلاب اسلامی ایفا نمود. آیت ا... قمی در جلسه ای که برای بررسی عواقب لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی در منزل آیت ا... میلانی تشکیل شده بود، سید جلال تهرانی استاندار خراسان را تهدید کرد که در صورت عدم لغو تصویب نامه، مردم را به تحصن در مسجد گوهرشاد دعوت خواهد کرد. به دنبال تحریم عید سال 1342 شمسی از طرف حضرت امام خمینی (ره) و اعلام عزای ملی، نیروهای نظامی و امنیتی خراسان به مجلس عزاداری که به همین مناسبت با حضور ایشان و آیت ا... میلانی برگزار شده بود، حمله کردند. همچنین موضع گیری های قاطع آیت ا... حاج آقا حسن قمی باعث گردید که قبل از فرارسیدن محرم 1342 شمسی و 15 خرداد، ساواک مشهد در گزارشی پیشنهاد کنند که ایشان به علت اینکه هسته اصلی تشنج در شهر مشهد می باشد، تبعید گردد و بالاخره وی در روز 15 خرداد سال 1342 شمسی در برگشت از مسجد گوهرشاد توسط نیروهای امنیتی رژیم پهلوی دستگیر و به تهران منتقل گردید. ایشان در تهران به همراه حضرت امام خمینی (ره) به مدت 15 روز در زندان قصر زندانی شد و پس از مدتی به پادگان عشرت آباد منتقل گردید. وی بعداز مدتی از زندان آزاد و به مشهد بازگشت و به مبارزه خود علیه رژیم پهلوی ادامه داد. به دنبال تبعید حضرت امام خمینی (ره) از ایران و انتشار خبر آن در مشهد، علمای مبارز آن شهر در منزل آیت ا... میلانی اجتماع کردند و تصمیم گرفتند تا به عنوان اعتراض نسبت به اقدام رژیم پهلوی در اخراج امام از ایران، در مسجد گوهرشاد تحصن نمایند. از جمله علمای شرکت کننده در این اجتماع آیت ا... قمی بود که بلافاصله منزل ایشان به محاصره نظامی درآمد
در دوران پیروزی انقلاب اسلامی نیز بیت آن عالم ربانی یکی از پایگاه های مردمی در پیشبرد اهداف بلند و موفق انقلاب اسلامی به شمار می رفت. در دهه ی پنجاه که مبارزات انقلابی به اوج خود رسید، حضور گسترده ی علما در مشهد قابل توجه بود. به خصوص که در سال 1354 شمسی آیت ا... حاج سید عبدا... شیرازی نیز به مشهد مقدس آمد و در کنار علمایی مانند آیات عظام شیخ ابوالحسن شیرازی، حاج آقا حسین شاهرودی، حاج میرزا جوادآقا تهرانی، حاج میرزا علی آقا فلسفی، حاج میرزا حسنعلی مروارید، حاج سید کاظم مرعشی، حاج میرزا مهدی نوقانی، حاج شیخ محمد رضا محامی، حاج سید عزالدین زنجانی و دیگر بزرگان به مبارزه پرداخت. ارکان انقلابی و مبارز حوزه علمیه مشهد را در طول این سال ها، مقام معظم رهبری حضرت آیت ا... خامنه ای، آیت ا... واعظ طبسی و شهید هاشمی نژاد تشکیل می دادند که حمایت علما و مردم را به همراه داشتند. مقام معظم رهبری به همراه آیت ا... واعظ طبسی و شهید هاشمی نژاد از دهه ی چهل مبارزات علنی خود را با رژیم وقت آغاز کرده و با تحمل مشکلات و سختی های زندان، شکنجه و تبعید، مقدمات حرکت های انقلابی را در مشهد ایجاد نمودند. نقطه ی اوج فعالیت های مقام معظم رهبری را می توان در سال های 1350 تا 1353 شمسی دانست، آنجا که درس های تفسیر و ایدئولوژی معظم له در دو مسجد «کرامت» و «امام حسن» و مدرسه میرزا جعفر مشهد مقدس تشکیل می شد و هزاران نفر از مردم مشتاق به ویژه جوانان آگاه و روشنفکر و طلاب انقلابی را به این سه مرکز می کشاند و با تفکرات اصیل اسلامی آشنا می ساخت
 دوره چهارم: (پس از پیروزی انقلاب اسلامی)
با پیروزی انقلاب اسلامی، حوزه علمیه مشهد رونق فراوانی پیدا کرد و مدارس علمیه متعددی تأسیس شد. در دهه ی شصت و پس از آن شخصیت های برجسته ای حوزه علمیه مشهد را اداره می کردند. بزرگانی چون حضرات آیات حاج سید ابراهیم علم الهدی، حاج میرزا جواد آقاتهرانی، حاج میرزا حسنعلی مروارید، حاج شیخ عبدالنبی کجوری، سید کاظم مرعشی، علامه سیدمحمد حسین حسینی تهرانی، استاد سید جلال الدین آشتیانی، شیخ ذبیح ا... قوچانی، شیخ علی نمازی شاهرودی، شیخ محمدصادق سعیدی کاشمری، استاد کاظم مدیر شانه چی، سیدمهدی عبادی و به خصوص آیت ا... حاج میرزا علی فلسفی که در دو دهه ی اخیر رکن رکین حوزه علمیه مشهد به شمار می رفت. در این دوره سه شخصیت از برجستگی و محبوبیت خاصی در میان حوزویان و عموم مردم مشهد برخوردار بودند: آیت ا... حاج میرزا جواد آقا تهرانی، آیت ا... حاج میرزا حسنعلی مروارید و آیت ا... حاج میرزا علی فلسفی.
آیت ا... حاج میرزا جواد آقا تهرانی از شاگردان برجسته آیت ا... میرزا مهدی اصفهانی بود و مانند استاد خویش، به راه و روش و سلوک قاطبه ی فقهای امامیه در اخذ معارف حقه مکتب اهل بیت (ع) گرایش داشت. ایشان سالیان دراز به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت و خصوصاً معارف را براساس روش علمی استاد مرحومش، میرزای اصفهانی تدریس می کرد. وی چون به علوم عقلی نیز سیطره داشت، به درخواست طلاب، چند دوره به تدریس نقدگونه ی شرح منظومه سبزواری پرداخت و بالاخره سالیان متمادی به اقتضای مصلحت، به تفسیر قرآن همت گماشت. مرحوم آیت ا... میرزا جوادآقا تهرانی الگوی اخلاقی حوزه علمیه مشهد در چند دهه ی اخیر است. او انسانی وارسته، با کوهی از معرفت و دانش بود که اندام نحیف و قامت بلندش را گذر روزگار کمانی کرده بود. ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلام، همواره از بارزترین چهره های حامی انقلاب اسلامی بود و چندین بار برای دیدار امام خمینی در فرصت های مختلف به تهران رفت. این عالم ربانی، در راستای پشتیبانی از مرز و بوم نظام جمهوری اسلامی، در سال های آخر زندگی و با همان قدّ خمیده و کمانی، سه بار در جبهه ی نبرد حاضر شد و لباس رزم به تن کرد. ایشان پس از ارتحال مرحوم امام خمینی و انتخاب حضرت آیت ا... خامنه ای از سوی مجلس خبرگان به رهبری انقلاب اسلامی، به همراه بعضی از علمای مشهد اطلاعیه ای را در پشتیبانی و حمایت کامل از رهبری حضرت آیت ا... خامنه ای امضا کرد.
آیت ا... حاج میرزا حسنعلی مروارید نیز یار و همراه دیرینه مرحوم حاج میرزا جوادآقا تهرانی بود. ایشان نیز مروج مکتب میرزای اصفهانی و از شخصیت های تأثیر گذار چند دهه ی اخیر در حوزه ی مشهد به شمار می رود. این عالم ربانی در دوران پیروزی انقلاب اسلامی با ارسال پیام و اطلاعیه های متعدد حمایت خود را از این نهضت اعلام نمود و پس از رحلت بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، با شنیدن خبر انتخاب آیت ا... خامنه ای به رهبری، اظهار خوشوقتی کرده و از ایشان حمایت نمود. ایشان تا اواخر عمر با وجود کهولت سن به پیشنهاد خود بارها به دیدار خصوصی مقام معظم رهبری می رفت. مقام معظم رهبری نیز بسیار به ایشان علاقه مند بودند؛ به طوری که پس از رحلت آیت ا... مروارید در دیار با بازماندگان ایشان فرمودند: «من هر روز صبح توسلی به نیت مرحوم میرزا دارم». نماز جماعت ایشان به ویژه در نماز صبح از دیرباز مورد اتقبال مجاوران و زائران و محل اجتماع فضلا و علما بود و بسیاری از بزرگان، تشنگان حقایق معنوی را به شرکت در آن نماز جماعت روحانی توصیه می نمودند. آیت ا... حاج میرزا علی فلسفی از دیگر شخصیت های برجسته حوزه علمیه مشهد و مورد توجه خواص و عموم مردم بود. وی در دو دهه ی اخیر رکن اصلی حوزه علمیه مشهد محسوب می شد و درس خارج وی شلوغ ترین محفل درسی حوزه بود. ایشان از شاگردان برجسته ی آیت ا... العظمی خوئی و از معدود افرادی بود که موفق به کسب اجازه ی اجتهاد از استاد خود شده بود. آیت ا... فلسفی در کنار برخورداری از کرسی تدریس، هرگز ارتباطش را با توده مردم رها نکرد و دعوت جمعی از مؤمنان شهر را برای حضور در مسجد شهدا پذیرفت و بدین صورت با مردم ارتباطی نزدیک و تنگاتنگ برقرار نمود. ایشان مدتی بعد در مجد کوچک کنار منزل خود به تدریس معارف و مباحث اخلاقی پرداخت و مردم را با معارف دینی آشنا نمود. ساده زیستی و پرهیز از تعلقات دنیوی مرحوم آیت ا... فلسفی، زبانزد خاص و عام بود، به خصوص که در مقابل تقاضای مصرانه علما برای قبول مرجعیت همیشه خودداری می نمود. کارهای شخصی و روزمره ی زندگی را خودش انجام می داد و تواضع و فروتنی از نشانه های بارز اخلاقی ایشان بود. وی در سال 1384 دار فانی را وداع گفت و حوزه ی مشهد از برکات وجودی ایشان محروم شد. امروز نیز حوزه علمیه مشهد مقدس با بیش از چند هزار طلبه و اساتید برجسته از شکوه خاصی برخوردار است و عالمان مبرزی در آن به فعالیت های علمی خود اشتغال دارند. مدیریت عالی حوزه ی علمیه مشهد را آیت ا... واعظ طبسی و زعامت علمی حوزه را عالمانی همچون حضرات آیات حاج سید عزالدین زنجانی، مرتضوی، اشرفی، شیرازی، موسوی خلخالی، موسوی شاهرودی، رضازاده، سیدان، واعظ زاده خراسانی و بزرگان دیگر عهده دار هستند.

منبع:
مجله شهر آرا

http://mashhad.ir/index.php?module=cdk&func=loadmodule&system=cdk&sismodule=user/content_view.php&sisOp=view&cnt_id=5247&ctp_id=23&id=210