آیة الله عباس واعظ طبسی
آیة الله عباس واعظ طبسی
آیتالله عباس واعظ طبسی در بهمن ۱۳۱۴ در یک خانوادهی روحانی در خراسان چشم بهجهان گشود. پدر ایشان شیخ غلامرضا طبسی (۱۳۳۳-۱۳۵۵ق) از مفاخر خطبای مشهد و از شاگردان آخوند ملا علی همدانی و آیتالله مرعشی به شمار میرفت (شریف رازی، ۲/۱۳۷ـ۱۳۸)
واعظ طبسی در یک سالگی پدر خود را از دست داد و دوران کودکی را در دامان مادر گذراند. دورهی ابتدایی و بخشی از متوسطه را در مشهد گذراند و سپس در آستانهی نوجوانی به تحصیل علوم اسلامی دلبستگی یافت؛ بنابراین از دبیرستان به حوزه رفت و تحصیلات حوزوی را در محضر اساتید نامداری چون: شیخ محمدتقی ادیب نیشابوری، میرزا احمد مدرس یزدی، حاج شیخ مجتبی قزوینی، حاجشیخهاشم قزوینی و چند مرجع تقلید از جمله آیتالله العظمی سید محمد هادی میلانی و آیتالله فقیه سبزواری گذراند.
به موازات تحصیل، همهی دروس مقدمات و سطح را چندینبار در مسجد ملاهاشم، مدرس، شیخ بهائی و جاهای دیگر تدریس کرد. حوزهی درس ایشان همواره مورد استقبال زیاد طلاب جوان قرار داشت. در تدریس کتاب کفایة الاصول آخوند خراسانی، سطح درس ایشان از حد توضیح متن فراتر میرفت و معمولاً ضمن پرداختن به مبانی اصولی نائینی و امام خمینی آرای خود را نیز مطرح میساخت.
دوران جوانی وی، با مبارزات ضد استعماری ملت ایران به رهبری آیتالله کاشانی مقارن بود. او در آن روزها هنوز دانشآموز دبیرستانی بود، ولی از مسائل سیاسی اطلاع داشت. او در اوایل دههی ۱۳۳۰ با شهید نواب صفوی آشنا شد. سفر نواب به مشهد در این روزهاـ که با سخنان خود در مدرسهی نواب، شور بیحدی در همهی طلاب جوان ایجاد کرده بودـ تصمیم ایشان را برای مبارزه تقویت کرد.
پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و آغاز دورهی اختناق، مبارزه علیه رژیم شاه، شکل پنهانی به خود گرفت و در سال ۱۳۳۵ این مبارزه علنی شد. ایشان در روز ۱۴ تیر ۱۳۴۰ موقعی که در سرای محمدیهی مشهد دربارهی عدل زمامداران صحبت میکرد، مورد اعتراض ساواک قرار گرفت. مأموران امنیتی شاه، جلسهی سخنرانی وی را تعطیل و او را به مدت هفت ماه ممنوعالمنبر کردند، تا اینکه فشار مردم، این ممنوعیت را لغو کرد.
پس از تصویب لایحهی انجمنهای ایالتی و ولایتی و رفراندوم شاه، آیتالله طبسی در سال ۱۳۴۱، به دنبال ایراد چند سخنرانی دستگیر و پس از چند روز به زندانی در تهران منتقل شد. وی پس از چندی آزاد گشت و به خراسان مراجعت کرد، ولی دست از مبارزه برنداشت و با ایراد سخنرانیهای افشاگرانه به مبارزه با رژیم پهلوی پرداخت.
فعالیتهای اساسی آیتالله واعظ طبسی در فروردین ۱۳۴۲ موجب شد تا در کمیسیون امنیت استان دستگیری مجدد ایشان مطرح شود (آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی شعبهی خراسان، ۱۳۶/۲۸) و شهربانی مشهد روز پنجم فروردین ایشان و شیخ حسن کافی را دستگیر و به ساواک تحویل دادند (همان، ۱۳۶/۲۹). ایشان پس از آزادی در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ در منزل آیتالله حاج آقا حسن قمی درخصوص «حکومتروحانی و مادی» سخنرانی کرد. سپس همراه آیتالله سید علی خامنهای و استاد سید عبدالکریم هاشمی نژاد در جلساتی که در شبهای پنجشنبه در منزل آیتالله العظمی میلانی و با حضور او تشکیل میشد، شرکت میکرد. وی در اولین دیدار علما با آیتالله قمی در فروردین ۱۳۴۳ پس از آزادی ایشان به سخنرانی پرداخت (همان، ۴۳۹-۳۴۹) و در ۱۸ فروردین ۱۳۴۲ همراه دیگر قشرهای جامعه به دیدار امام خمینی شتافت و در ۲۸ فروردین همراه آیتالله شیخ محمدرضا محامی با امام دیدار نمود. آیتاللهالعظمی در این مجلس به سخنرانی پرداخت و پس از این سخنرانی در راهآهن قم بازداشت شد (همان ۱۲۶/۶۳). از آن پس نام ایشان در ردیف واعظین سیاسی ادارهی اطلاعات ثبت شد (همان). با همکاری ایشان و آیتالله سید علی خامنهای و سید عبدالکریم هاشمینژاد، اندیشهی امام خمینی برای مردم خراسان شناسانده شد. خدمات وی تنها به اقدامات سیاسی محدود نمیشد، بلکه در سوانح طبیعی و سختیهای مردم نیز کوششهایش چشمگیر بود؛ از جمله در زلزلهی جنوب خراسان در شهریور ۱۳۴۷ و زلزلهی مخوف طبس در سال ۱۳۵۷ همکاری آنها تأثیر عمیقی بر روان مردم رنجدیده گذاشت.
آیتالله طبسی در جریان جشنهای دههی اول انقلاب سفید شاه و مردم در سال ۱۳۵۱ در درس خود در مسجد ملاهاشم به انتقاد از سیاستهای رژیم پرداخت (یاران امام به روایت اسناد ساواک، ۵/۴۸۴) و در ۱۸ تیر ۱۳۵۴ همراه روحانی مبارز سید عبدالکریم هاشمینژاد به اتهام اقدام علیه امنیت کشور بازداشت (آرشیو مرکز اسناد…. ۱۳۶/۸۴) و در بیستم خرداد ۱۳۵۶ از زندان آزاد شد. پس از آن او بار دیگر در مسجد ملاهاشم به تدریس پرداخت (همان، ۱۳۶/۹۸).
ایشان با روحانیت مبارز سطح کشور ارتباط نزدیک داشت و از نزدیک با آیتالله سید محمود طالقانی و آیتالله شهید سید محمدرضا سعیدی مرتبط بود و از مبارزات شهید اندرزگو حمایت میکرد (زندگینامهی شهید اندرزگو، ۴۴).
در ششم مرداد ۱۳۵۶ در چهلمین روز درگذشت دکتر علی شریعتی، در منزل استاد محمدتقی شریعتی همراه آیتالله سید علی خامنهای و سید عبدالکریم هاشمینژاد حضور یافت (آرشیو مرکز اسناد…. ش. ب ۳۱۳/۵۲). وی در سوم آبان ۱۳۵۶ و در جریان شهادت آقا مصطفی خمینی، در مجلس ترحیم ایشان در مسجد حاج ملاهاشم شرکت کرد (یاران امام به روایت اسناد ساواک ۵/۷۰۲) و همراه عدهای دیگر از روحانیت مبارز خراسان پس از گرامیداشت روز هفتم ایشان، تلگرافی به خدمت امام خمینی در نجف مخابره نمود (انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک ۱/۸۲). در دی ۱۳۵۶ و پس از انتشار مقالهی روزنامهی اطلاعات، همگام با علمای دیگر مشهد درس خود را تعطیل کرد (یاران امام به روایت اسناد ساواک ۵/۱۸۰).
آیتالله طبسی در همهی فراز و فرودهای انقلاب ۱۳۵۷ از پیشگامان انقلاب در ایران بود (انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، ۳/۳۰۳۵). وی در ۲۱ خرداد ۱۳۵۷ همراه با دیگر همرزمان خود به اتهام تهیه و توزیع اعلامیه علیه رژیم شاه، به وسیلهی مأموران کمیتهی مشترک ضد خرابکاری دستگیر شد و این بازداشت مورد اعتراض اساتید برجستهی حوزهی مشهد قرارگرفت (آرشیو مرکز اسناد انقلاب…. ۲۶۶/۶۷).
ایشان همراه دیگر علمای مبارز خراسان در انتشار اعلامیه و بیانیههای افشاگرانه و ایراد سخنرانی در طول انقلاب شرکت داشت و از ۱۶ مهر ۱۳۵۷ شهریهی امام خمینی بهوسیلهی ایشان و آیتالله محمدرضا محامی و آیتالله شیخ ابوالحسن شیرازی میان طلاب تقسیم گردید (همان، ۱۳۷/۱۰). وی در سخنرانی خود در روز ۲۱ مهر ۱۳۵۷ در منزل آیتالله حاج آقا حسن قمی گفت: «اگر در خرابهها بمانم، به مبارزه با این دولت ننگین ادامه میدهم» (همان، ۱۳۷/۹). در جریان حملهی مزدوران رژیم به بیمارستان امام رضا (ع) ایشان پس از مقام معظم رهبری، دومین نفر از علمای مبارز بود که در بیمارستان به تحصن پیوست (همان، ۲۱/۵۴) و همراه آیات دیگر این عمل رژیم را محکوم نمود.پس از صدور اعلامیه در هفتم، وقایع خونین نهم و دهم دی ماه، همراه با آیتالله سید علی خامنهای و دیگر علمای مبارز مجلس یادبودی در مسجد جامع گوهرشاد برگزار نمود و در اعتراض به ممنوعیت ورود امام خمینی به کشور همراه با علمای مشهد از نهم بهمن ۱۳۵۷ در صحن امام خمینی به تحصن نشست (همان، ۴۱/۵۶).
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، امام خمینی با ستایش از مبارزات آیتالله واعظ طبسی و به علت اشراف به پرهیزکاری و کاردانی ایشان، او را به عنوان سرپرست آستان قدس رضوی (شاکری، ۱۷۶) تعیین نمود و ایشان اولین سخنرانی خود را در ۲۰ بهمن ۱۳۵۷ در تالار تشریفات آستان قدس در سمت تولیت آن آستان مقدس ایراد کرد.
آیتالله طبسی ریاست کمیته و ستاد اجرایی فرامین امام را نیز پس از انقلاب در مشهد به عهده گرفت (آفتاب شرق، ۳۰/۱۱/۵۷، ۱) و همچنین مدیریت حوزهی خراسان را نیز عهدهدار شد. در سال ۱۳۶۱ به توصیهی ایشان هیئت بررسی مسائل حوزهی علمیه به وجود آمد.
در دی ماه ۱۳۵۹ آیتالله واعظ طبسی همراه ۱۵۰۰ نفر از اصناف مشهد به منظور دیدار با امام خمینی به تهران رفت (آرشیو مرکز اسناد… ۱۳۷/۶۹) و از خرداد ۱۳۶۱ به دستور امام به بازسازی شهر هویزه پرداخت.
از گامهای اساسی آیتالله واعظ طبسی در تولیت آستان قدس رضوی، بازسازی تمام عیار حرم و اطراف آن است. توسعهی روضهی منوره، احداث صحن جمهوری اسلامی، صحن جامع، صحن قدس، و رواقهای دارالولایه، دارالهدایه، دارالرحمه، دارالحکمه و احداث ساختمان جدید کتابخانهی مرکزی و مرکز اسناد و دانشگاه علوم اسلامی رضوی و دانشگاه امام رضا (ع) و احداث زیرگذر اطراف حرم و نیز بنیاد پژوهشهای اسلامی، بنیاد فرهنگی رضوی، مؤسسهی فرهنگی قدس، شرکت بهشهر، مرکز آفرینشهای هنری و توسعهی موزهها و احداث ورزشگاههای نوین، از اقدامات عمرانی و فرهنگی آستان قدس در زمان تولیت ایشان بهشمار
میرود.
ایشان به جز مسئولیتهای یاد شده، نمایندهی ولیفقیه در استان خراسان و عضو مجلس خبرگان از هنگام پیروزی انقلاب اسلامی و نیز عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام هستند.
منابع
۱٫ آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، شعبهی خراسان، ش. ب ۱۳۵، ۱۳۶ و ۳۱۲
۲٫ انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک (ج ۱)، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۷
۳٫ زندگینامهی شهیدسیدعلی اندرزگو، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۹
۴٫ شریفرازی، محمد، آثار الحجه (ج ۲)، تهران، برقعی، ۱۳۳۲
۵٫ شاکری، رمضانعلی، انقلاب اسلامی و مردم مشهد، مشهد، امام، ۱۳۶۲
۶٫ یاران امام به روایت اسناد ساواک (ج ۵)، شهید حجتالاسلام سیدعبدالکریم هاشمینژاد، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، ۱۳۷۷
/غلامرضا جلالی/
زندگی ، شخصیت ، آثار ، خدمات ، استادان و شاگردان حضرت آیة الله العظمی حاج میرزا حسین فقیه سبزواری ( ره ) 1386 - 1309 هجری قمری . مشهد .