تاريخچه بناي رواقها و بيوتات متبركه حرم رضوی

در ده قسمت: مسجد بالاسر - مسجد رياض (زنانه) - توحيدخانه - دارالسياده - دارالحفاظ - دارالسرور - دارالسلام - دارالسعاده - گنبد حاتم خان - گنبد اللهورديخان - در پيرامون حرم قرار گرفته اند.

مسجد بالاسر - در سال 1227 به وسيله محمد ولي ميرزا فرزند فتحعليشاه استاندار وقت به حرم اتصال يافته و آئينه كاري شده در ازاره سنگ مرمر حك شده:

به امر محمد ولي ميرزا ظفر پيشه شهزاده ي جم خدم

پذيرفت چون با حرم اتصال به اقبال اين مسجد محترم

به تاريخ اين بنده عابد نوشت كه مسجد شده متصل با حرم [1] .

[ صفحه 212]

مسجد رياض - بانوان براي احتراز از تماس با مردان و حضور قلب و روحانيت زيارت و نماز و دعا در اين مح بجا مي آورند [2] .

توحيدخانه - مساحت 5 / 16 در 5 / 7 ذرع باني ملامحسن فيض محدث كاشاني و آئينه كاري از ميرزا محمد خان سپهسالار است [3] .

[ صفحه 213]

از قصيده ي قاآني در ازاره سنك مرمر رواق پشت سر

زهي بمنزلت از عرش برده فرش تو رونق

زمين ز يمن تو محسود هفت كاخ مطبق

توئي كه خاك تو با آب كوثر است مخمر

توئي كه فيض تو بافر سرمد است ملفق

چو دين احمد مرسل مباني تو مشيد

چو شرع حيدر صفدر قواعد تو موثق

مگر تو روضه ي سلطان هشتمي كه به خاكت

كند ز بهر شرف سجده هفت طارم ازرق

كدام مظهر بي چون بود بخاك تو مدفون

كه از زمين تو خيزد همي خروش انا الحق

علي عالي اعلي امام ثامن و ضامن

كه از طفيل وجودش وجود گشته منسق

سپهر عدل مهين گوهر محيط خلافت

جهان جود بهين زاده رسول مصدق

پس از درود سرود از براي سائل طرازت

زهي زمين تو مسجود نه رواق معلق 1250

از توحيدخانه به ايوان طلا و رواق جديد البنا [4] و داراليساده مي روند

[ صفحه 214]

دارالسياده - از ابنيه ي گوهرشاد بانوي شاهرخ پسر امير تيمور است مساحت آن بطور 32 ذرع و عرض مختلف مابين ايوان طلا و مسجد جامع قرار گرفته - در سال 1300 به دستور ناصرالدين شاه وسيله ي ركن الدوله استاندار و نايب التوليه مرمت و آئينه كاري شده - در كتيبه ي بالاي ازاره از صبوري ملك الشعرا بيان شده:

درگهي كائينه اش آئين عرش كبرياست

قدسيان را بر درش پيوسته روي التجاست...

از سال 1330 شمسي سقف دارالسياده برداشته شد و به طرز اساسي ساختمان و آئينه كاري و تزئين و تنوير تا 1342 و تغيير و تكميل كاشيكاري بدنه و فرش مرمر گلدار كف آن تا سال 1344 پايان يافت. در صفه ي شمال غربي مسجدي است كه مي گويند حضرت رضا عليه السلام در آنجا نماز خوانده اند - [5] .

[ صفحه 215]

دارالحفاظ - در قبله حرم و باني آن مهد عليا گوهرشاد مي باشد - بشكل مستطيل به طول 16 و عرض 5 / 7 متر است آئينه كاري آن از سلطان مراد حسام السلطنه است در قصيده ي قاآني بشرح كتيبه ازاره ماده ي تاريخ ذكر شده:

زاده ي خير البشر رمانرواي خير و شر

مهبط وحي و كرامت معدن صدق و سداد...

تا در مصرع آخر مي گويد: گر مريدي جوي از اين درگه و زين سلطان مرد (1296)

در نقره سمت قبله زمان نيابت توليد سيد جلال الدين تهراني نصب شد - تعمير اساسي و تجديد آئينه كاري و تزئين در سنوات اخير عملي شد - در اينجا از قديم حفاظ صبح و شام به تلاوت كلام الله مجيد و صلوات

[ صفحه 216]

چهارده معصوم و در پايان با حضور خدام خطبه خوانده مي شود. [6] .

دارالسرور - به منظور توسعه ي رواقها و تأمين آسايش زوار در زمان نيابت توليت دكتر شادمان سال 1376 ساختمانهاي مسير از گنبد اپك ميرزا تا صحن نو را در حد شرقي برداشته و يك رواق (سالن) وسيع تشكيل دادند (دفتر تشريفات براي مراجعه زائرين در امور گمشده و شكايات در اينجا دائر است)

دارالسلام - اماكن سمت جنوبي اين گنبد را نيز توسعه داده و دري به شبستان شمال شرقي مسجد جامع باز كردند [7] .

دارالعزه (مدرسه علي نقي ميرزا) در جنوب دارالسرور اكنون به صورت مجللي تزئين و مسقف و آئينه كاري شده [8] .

[ صفحه 217]

دارالسعاده - اين رواق دو قسمت است 1 - گنبد حاتم خان - سمت پائين پاي مبارك به مساحت (8 ضرب در 11) 88 ذرع حاتم خان اردوبادي از امراي شاه عباس سال 1010 بنا نموده زير همين گنبد مدفون است [9] كاشيكاري بدنه و زير سقف اين گنبد بي نظير است [10] .

پس از بناي صحن نو آصف الدوله استاندار در 1251 بقيه رواق كه به مساحت (12 ضرب در 10) 120 ذرع مربع است عمارت كرد - آئينه كاري آن را در 1300 علي اصغر خان اتابك اعظم انجام داد.

زد رقم كلك صبوري ز پي تاريخش

اندر آئينه ي اين بقعه ببين آيت نور

در صفه ها و بالاي ازاره به خط ثلث به كاشي معرق ممتازي ولادت و رحلت ائمه ي معصومين عليهم السلام و احاديث نوشته شده - در سال 1336

[ صفحه 218]

شمسي تعميرات و تجديد آئينه كاري شروع و با برق داخل سطوح بطرز جالبي تجديد شد و به وسيله ي درگاهي وسيع بادر نقره بدار السرور متصل گرديد - خطبه دوم را خدمه در اينجا هر روز صبح مي خوانند بعد مشغول خدمت مي شوند.

گنب اللهورديخان مابين دارالسعاده و صحن واقع شده - وقتي معمار بنا به فارس مي رود و اتمام گنبد را به باني آن الهورديخان وزير شاه عباس خبر مي دهد و در پاسخ او مي گويد آماده و منتظر مقدم شما است - خان كه بيمار بوده مي گويد اين سخن از غيب به زبانت جاري شد و مرگ من حتمي است - در همان تاريخ 1021 به دار باقي شتافت جسد او را با جنازه اسماعيل ميرزا پسر 12 ساله ي شاه عباس به مشهد حمل و در صفه ي جنوبي همين گنبد دفن شدند.

در سنوات اخير از سال 1336 بعد از تعمير داخلي و ساختمان گنبد با بتون مسلح سقف خارجي از مس پوشيده شد كه كاملا محفوظ بماند اين گنبد موافق فن مهندسي معماري شده و به درجه ي كمال رسيده مخصوصا كاشيهاي معرق و مقرنسكاري بي نظير اين بنا از علو مقام باني حكايت مي كند مساحت (11 ضرب در 5 / 8) 5 / 93 ذرع - در هشت صفه ي آن به خط ثلث و كاشي معرق بسيار ممتاز با نقشه و لعاب ولادت و رحلت ائمه معصومين صلوات الله عليهم اجمعين و احاديث منقوش و مسطور است - در صفه ي ممر پائين پاي مبارك ثبت شده:

جبريل ز عرش آمد و حوران ز نعيم

از بهر طواف شه فردوس حريم

عمدا پر خود بر دم مقراض دهند

شايد كه بدينوسيله گردند مقيم

سال تاريخ اين خجسته مقام

كعبه ي خلق و سجده گاه ملك

[ صفحه 219]

دارالضيافه - متصل به گنبد الهورديخان و محل پذيرائي مدعوين در اعياد و سوگواريها و مجالس ترحيم و شبهاي خطبه و عبادت است تعميرات سابق وسيله حاج سيد محدعلي قائم مقام سر سلسله سادات رضوي كه در همين محل مدفون است [11] بعمل آمده و در سنوات اخير تعميرات اساسي شده است.

صحن عتيق - به مساحت (80 ضرب در 60) 4800 متر مربع آب نهر گلسب از وسط صحن جاريست به شرقي شهر و مزارع قلعه خيابان را مشروب مي سازد - چهار حوض در پيرامون سقاخانه به وسيله لوله از چاه عميق موزه براي وضوي زائرين آماده است منظره ي گلكاري روي نهر

[ صفحه 220]

در بستين توجه عابرين را جلب مي كند - غرفه هاي دو طبقه پيرامون صحن كاشيكاري و با آئينه كاري و برق تزئين شده است كتيبه هاي صحن ومتعلقات آن اغلب به خط عليرضاي عباسي مي باشد - پادشاهان و علاقمندان هر دوره به نوبه ي خود در عمران و تزئين ابنيه ي آستان قدس همت گماشته اند.

پنجره ي پولاد - كساني كه براي تشرف به حرم عذر داشته باشند از پشت پنجره مقال ضريح مطهر به امام سلام عرض و زيارت مي خوانند. دستجات و هيأت مذهبي در ايام سوگواري كه با پرچمهاي عزا تشرف حاصل مي كنند به اينجا كه مي رسند به امام تسليت مي دهند و نوحه مي خوانند و سينه مي زنند.

ايوان طلا - چهار ايوان بلند در چهار جهت صحن بنا شده - 1- ايوان طلا - اميرعلي شير نوائي وزير شاه سلطان حسين بايقرا در 872 ساخته است - در پيشاني ايوان ثبت است: در ايام دولت شاه سلطان حسين ميرزاي بايقرا بنا شده) - آب چشمه گيلاس (دراصل چشمه بهشت بوده) به مشهد آورد - شاه عباس كبير مجراي آن نهر را از خيابان احداثي خود و عبور از صحن قرار داد. [12] .

گلدسته ي جنوبي - شاه طهماسب هنگام ترميم گنبد و تذهيب به آجرهاي مطلا [13] و تقديم ضريح طلا و نصب آن روي مرقد منور گلدسته ي جنوبي را نيز ساخت - بوسيله پله كان كه در داخل مناره ها دور

[ صفحه 221]

مي زند بالا مي روند.

قرآن خانه و قرائتخانه - در سابق دائر و قراء در ايوان طلا قرآن تلاوت مي كردند در توسعه ي به مسجد بالاسر پيوست شد.

در غربي صحن آسايشگاه پاسداران واقع شده [14] .

2 - در ايوان غربي در بزرگ و بلند قرار گرفته در پيشاني آن آيه نور و السلطان اباالحسن علي بن موسي الرضا «ع» و اين دو بيت از غزل حافظ ثبت شده:

قبر امام هشتم سلطان دين رضا

از جان ببوس و بر در آن بارگاه باش

امروز زنده ام به ولاي تو يا علي

فردا بروح پاك امامان گواه باش

سر در و در و ديوار صحن و اماكن مقدسه را آيات و اخبار و نقوش الوان و آئينه كاري و كاشي كاريها و مقرنسكاري و برق و نورافكنها زينت داده و درخشان است.

ساعت - پس از تعمير و استحكام سر در ايوان غربي صحن و بناي مناره و گنبد متناسب براي نصب ساعت جديد مدرن ساعت تقديمي آقاي عبدالحسين معاون را در سال 1335 خورشيدي كار گذاشتند.

بعد از ايوان آب انبار واقع بود كه در محل آن تطهير و دستشوئي زنانه و متوضاء مدرن بنا شده - و بعد از آن مدخل سرداب زيرزميني صحن محل دفن اموات است. [15] .

3 - ايوان عباسي - از جمله ي آثار خير شاه عباس ثاني است كه مقابل ايوان طلا در سال 1059 بنا نهاد از سال 1381 به چوب بست و تعمير و تزئين

[ صفحه 222]

اساسي آن اقدام شده - در زاويه ي ايوان مدرسه ي قديمه ي مستشاري واقع شده داراي موقوفاتي است ولي فعلا فاقد طلاب علوم است در 1290 تعمير شده [16] .

گلدسته ي شمالي صحن نادر شاه افشار مقارن تذهيب و طلاكاري گلدسته جنوبي و ايوان (كه به ايوان طلاي نادري مشهور شد) فرمان داد مقابل و نظير اين گلدسته در بالاي ايوان عباسي مناره بنا كردند و مطلا نمود. تاريخ كتيبه 1145 مي باشد درآخر قصيده محراب ايوان طلا ثبت شده:

شد بتوفيق خدا گلدسته و ايوان طلا

باد باقي تا اثر از گردش دوران بپاست

نادر شاه شكوه و جلال مشهد را به حد كمال رسانيد موقوفات زيادي براي آستان قدس برقرار داشت در سنوات اخير ايوان طلا تعمير و كف آن با سنگ خلج فرش شد - تعمير صحن و تجديد كاشيها و كتيبه ها و سنگهاي ازاره نيز ادامه دارد.

مدرسه ي ميرزا جعفر - در شمال صحن در سال 1059 ميرزا جعفر ايراني كه در هند ثروت سرشاري داشته ساختمان نموده. مدرسه وسيع و اطاق و طلاب علوم زياد دارد. كاشيهاي معرق نفيس در اين بناي عالي همت بلند باني نيكوكار را ثابت مي نمايد اكنون محتاج به تعمير است. در سرداب زيرزميني دو مدرس از بزرگان علما مدفونند [17] .

[ صفحه 223]

ايوان شرقي مانند غربي مزين به كاشيكاري منقوش و در سر در آن نقاره خانه قرار گرفته.

نقاره خانه - از نظر شكوه دربار ولايتمدار آستان قدس (و براي آگهي نمازگزاران به طلوع و غروب آفتاب) شبانه روزي دو نوبت (پيش از آفتاب و قبل از غروب) و همچنين در اعياد مذهبي و سحرگاه شبهاي ماه مبارك رمضان (و مواردي كه معجزات و كراماتي از قبر مطهر ظاهر مي شود) نقاره مي نوازند [18] .

[ صفحه 224]

سابقه ي شهر مقدس و نقاره در دربار رضوي «ع» بابر بن بايسنقر گورگاني حكومت خراسان و مازندران را داشت. در سال 860 براي استشفاي بيماري مزمن خود كه پزشكان از درمان ناتوان بودند. از هرات به زيارت حضرت امام رضا عليه السلام شتافت و با توبه و انابه به امام متوسل شد چون شفا حاصل كرد اين شهر را مقدس ناميد و هداياي زياد پيشكش آستانه نمود و از ارتكاب معاصي تائب شد و در چهارباغ مشهد يك زمستان به سر برد و در حرم مطهر به زيارت و رياضت مشغول بود نقاره خانه ي مخصوص خود را در باغ جنب صحن قرار داد كه در آنجا به نوبت بزنند. [19] .

آهنك امروز نقاره همان آهنك قرن چهارم و نهم است كه دست به دست و دهان به دهان نقارچيان اسلاف به اخلاف تحويل داده و باقيمانده است چنانكه منوچهري دامغاني دوره غزنويان كه قرن چهارم بوده نقاره را به آهنگي كه امروز مي نوازند توصيف نموده است. [20] .

رفت سرما و بهار آمد چون طاووسي

بسوي روضه برون آمد هر محبوسي...

رعد پنداري طبال همي طبل زند

بر در بوالحسن بن علي بن موسي (ع)

[ صفحه 225]

آن رئيس رؤساي عرب و آل عجم

كه همي ماند بر تخت چو كيكاوسي

تاريخ ساختمان نقاره خانه - در سر در مرتفع صحن و تكميل آن در تاريخ 1282 قمري از حاجي قوام الملك فرمانفرما است [21] تجديد ساختمان با اين عظمت و ظرافت و زيبائي كه از شاهكارهاي معماري جديد و زائرين را هنگام تشرف به تحسين و اعجاب وامي دارد از سال 1341 شمسي آغاز شد - اول سر در داخلي و خارجي را به وسيله ي بتون مسلح به يكديگر پيوند داده سپس نقارخانه را از يك پارچه بتون بالا برده اند. [22] .

سقاخانه طلا - بناي سقاخانه در وسط صحن عتيق از نادر شاه است كه سنگاب مرمر يكپارچه آن را از هرات آورده اند. گنبد آنرا اسماعيل خان طلائي در عهد خاقان طلا نموده است. [23] .

بنگاهها و سازمان فرهنگي و بهداشتي آستان قدس

بناي دارالشفا [24] و ايجاد مكتب رضوي در سال 1260 با تعميرات اساسي ابنيه ي شريفه از اثر همت مرحوم ميرزا موسي خان نايب التوليه ي وقت است - بعد مكتب به دبستان و دبيرستان شاهرضا تبديل شد - دارالشفا نيز به بيمارستان شاهرضا تبديل و توسعه يافت كه اكنون در آن باغ بزرگ مانند شهر كوچك بيماران تمام وسايل درمان دردمندان فراهم است - علاوه بر اين براي تسهيل مراجعات بيماران درمانگاهها بنام بيمارستان 200 تختخوابي و سوانح نزديك پل فردوس و درمانگاه آستان قدس و

[ صفحه 226]

مؤسسات ديگر دائر است. [25] .

«صحن نو»

فتحعليشاه صحن نو و ايوان آن را در سال 1233 بنا نموده است - مساحت صحن (72 ضرب در 49) 3528 مترمربع است. تذهيب و طلاكاري ايوان از ناصرالدين شاه است كه در 1278 به وسيله ي عضدالملك انجام پذيرفت به اين جهت ايوان طلاي ناصري معروف شده كتيبه تاريخ آن كه قصيده به زر نوشته شده:

اين بارگاه كيست كه از خاك پاك طوس

ايوان او افكنده به عرش برين عكوس..

مقطع: (سرخوش) بديهه از پي تاريخ سال گفت:

يابد ز شمس شمسه ي ايوان شاه طوس 1278

كاشيكاري و تكميل تزئينات صحن را ميرزا موسي در زمان محمد شاه در 1260 آغاز كرد و سنگ ازاره و اتمام آن را عبدالباقي منجم باشي و حوض وسط را ميرزا فضل الله وزير نظام بنا نموده اند - كاشيها اغلب معرق و داراي خطوط رقاع و اسليمي برجسته و در كاشيهاي سفيد به خط زر از آيات و احاديث نقش شده - عبارات واقعه در صحن را علاوه بر حجرات فوقاني و تحتاني كه محل موطن طلاب است ناصرالدين شاه بنا نموده است. [26] .

[ صفحه 227]

خزانه ي مباركه ي آستان قس - غرفات فوقاني غربي صحن نو محل خزانه است جواهرات و اشياء نفيسه و طلا و نقره در ويترينها و صندوقهاي مخصوص اشياء تقديمي با ذكر تاريخ و مشخصات در دفاتر ثبت مي گردد [27] .

موزه - كتابخانه - مزار شيخ بهاءالدين - تالار تشريفات

موزه و كتابخانه آستان قدس و مزار شيخ بهاءالدين عاملي [28] .

[ صفحه 228]

و تالار وسيع تشريفات از ابنيه زيبا و باشكوهي است كه با صحن موزه در مساحت 5700 متر مربع زمين قرار گرفته و در نهايت استحكام از سنگ خلج گلدار و كاشيهاي معرق بطرز نوين در محل مدرسه قديمه ي پائين پا و تيمچه حكاكها و غيره در شرقي مسجد جامع و جنوبي صحن نو و مدرسه علي نقي ميرزا در عصر پهلوي آغاز و انجام يافته ومورد استفاده ي عموم است يك پنجم نماي موزه و كتابخانه از سنگهاي سماق و ابري و سفيد درسه طبقه قرار دارد - و نفايس كتابخانه در طبقه فوقاني و قرائتخانه وسيع در طبقه اول مورد استفاده ي عمومي است.

نمونه ي آثار گذشتگان - مشاهده موزه براي بينندگاني كه از مدارج تمدن آثار گذشتگان عبرت مي گيرند مفيد است - زيرا تاريخ مصور و افسانه هاي باستاني مجسم و قصص نياكان است. بهترين راه فكر و عبرت وبيداري از خواب غفلت براي عقلا و صاحبان فهم وادراك فراهم ست. و سير ظاهري با مشاهده ي چشم و سير باطني كه حصول عبرت است از انديشه

[ صفحه 229]

به ماهيت اشياء موزه و بناكنندگان و سازندگان اشياء پيدا مي كنيم [29] .

از جمله آثار تاريخي كه در موزه آستان قدس مي بينيم قاليهاي پربهاي لاهور و ابريشمي دوره ي صفوي - روپوش زربفت 952 روپوش تقديم مهد عليا مادر ناصرالدين شاه سنگاب يادگار سلطان محمد خوارزمشاه و وزيرش نظام الملك [30] .

كتابخانه آستان قدس - قسمتي از موزه است كه به طرز نوين و آبرومندي دائر است - تاريخ كتابخانه و واقفين و كتابخانه ي تقديمي ملك در تهران و كتب نفيس تقديمي مرحوم كوثر در مقدمه ي جلد چهارم فهرست كتابخانه چاپ شده همچنين فهرست كتب و مصنفين به اختصار در چند جلد مندرج و در دسترس واردين به كتابخانه قرار داده اند - به وسيله ي فهرست و راهنما به كتب خطي و چاپي بي نظير و اغلب منحصر به فرد آگاه مي شويد - هر كتابي را براي قرائت در سالن كتابخانه بخواهيد بي درنگ به وسيله ي آسانسور كتاب حاضر مي كنند و از كتب چاپي براي استفاده در خارج امانت مي دهند.

براي قرآنهاي خطي منسوب به ائمه اطهار مانند قرآن منسوب به اميرالمؤمنين عليه السلام به خط كوفي و قرآن به خط امام حسن مجتبي عليه السلام تاريخ 41 هجري) و قرآن كامل به خط امام زين العابدين عليه السلام كه هر سه روي پوست آهو نوشته شده - و كتب خطي و اوراق خوش نويسان را در جايگاه و ويترينهاي ويژه قرار داده اند كه مشاهده و مطالعه آن آثار درس معرفت و عبرت است.

[ صفحه 230]

تاريخچه كتابخانه آستان قدس - اين كتابخانه ازنقطه ي نظر مذهبي و از شئون و تعلقات روضه ي منوره هشتمين پيشواي مذهب اماميه متدرجا موجود گشته - آنچه از قرائن و نصوصي كه در وقفنامه هاي مرقوم در پشت بعضي از مصاحف و كتب به دست آمده به رسوم مذهبي كه قرآن در مساجد و اماكن متبركه وقف مي شود قرآنهائي بر روضه ي مطهره وقف شده كه مقدم آنها قرآن مورخ 421 هجري و قرن پنجم دوره ديالمه اين منظور را روشن نموده تا دوره ي سلطنت شاهرخ مركزيت مشهد و كوچ كردن مردم از نواحي و اقامت در مشهد و توسعه ي شهر و مركزيت كانون مذهبي و علمي و علاقمندي جامعه به كتابخانه در قرن دهم به طور كامل دائر بوده و در وقفنامه غاية الوصول جمله ي: خزانة الكتب - ذكر شده - تا در دوره شاه عباس براي حفظ كتب نفيسه و اعاده ي كتبي كه در تهاجم ازبكيه يا كناف جهان پراكنده و به فروش رسيده بود با كوشش شيخ بهاءالدين عاملي و تهيه كتب بسيار كتابخانه ي معظمي تشكيل و به اهتمام شاهنشاهان صفوي كه حامي مذهب اماميه و مروج شعائر ديني و حافظ آثار مقدسه اسلامي و مذهبي بودند براي تنظيم امور آستان قدس به نصب توليت سنتي و واجبي [31] و تأسيس مدارس و وقف املاك اقدام و امور كتابخانه را به عهده ي يك تن از علما به فرمان شاهانه به نام (كتابداري خازن الكتب) واگذار نمودند. [32] .

تالار تشريفات - در اعياد مذهبي و مواليد اشرف انبيا و ائمه هدي

[ صفحه 231]

صلوات الله عليهم اجمعين در اين محل مجلس جشن تشكيل و مدح و منقبتي كه ملك الشعراء آستان قدس به نظم آورده مي خواند [33] سپس خطبا و وعاظ بياناتي مشتمل بر آيات و اخبار و تبريك عيد مولود مسعود هر يك از پيشوايان ديني كه منظور است با اوصاف تولد و فضائل ايشان يا به مناسبت عيد فطر واضحي و روز مبعث و عيد غدير و نظير اين روزهاي شريف به سمع حاضرين مي رسانند - و به اقتضاي مجلس ممكن است نيابت توليت نيز در عظمت دستگاه ولايتمدار بياناتي بنمايند [34] و در پايان مجلس رئيس تشريفات به اهداء مسكوكات زر و سيم و نبات و شيريني برحسب نيت واقفين اقدام و در بعضي اعياد مانند ميلاد حضرت سيدالشهدا عليه السلام مدعوين اطعام و پذيرائي مي شوند.

صحن پهلوي «باغ رضوان»

قسمتي از قتلگاه است كه در سال 1350 تبيدل به باغ رضوان و خيابان و ساختمان شد و به همت آيت الله فقيه سبزواري و كمك خير خواهان تحت

[ صفحه 232]

نظر آستان قدس دراين سي و پنج سال غسالخانه و صحن بزرگ و كوچك و پيرامون صحن سالن و حجرات دو طبقه براي تشكيل مجالس وعظ و ترحيم و نشيمن طلاب علوم بنا شده است ساختمان سردابهاي سه طبقه زيرزمين اختصاص به دفن اموات دارد. [35] .

نامه ي آستان قدس - به اقدام آقاي مهران نيابت توليت اسبق تأسيس و به مديريت و نگارش دانشمندان نامي چاپ و منتشر مي شود يكي از طرق معرفت باريتعالي و پيشوايان اسلام به تخصيص شناسائي بيشتري به زندگاني

[ صفحه 233]

و معارف صاحب اين قبر مطهر و راهنمائي زائرين به آداب تشرف و زيارت و عبادت است و با گراور متعلقات و اشياء نفيسه امام دوران بي خبر نيز مانند نزديكان از جزئيات باخبر و آتش شوق زيارت به دلها شعله و روبر شتاب به ديدار قبه ي منوره ي رضويه افزوده مي شود و راه يكساله را براي درك فيض زيارت به وسايط و وسايل موتوري به ساعاتي چند طي مي كنند و به محبوب خود مي رسند. [36] .

قبر امام هشتم سلطان دين رضا

از جان ببوس و بردرآن بارگاه باش

[1] شرح توسعه بالاسر مبارك گذشت سال 1344 شمسي تزئين سقف و بدنه ديوارهاي مسجد بالاسر از آيات و نقشه هاي الوان با كاشي معرق و مقرنسكاري كه از شاهكارهاي معماري و هنرنمائي معرق كاري و مورد تحسين و اعجاب ناظرين است همچنين تنوير با برق عملي شد و در 14 / 1 / 45 روز تشرف شاهنشاه آريامهر به زيارت سلطان السلاطين گشايش يافت.

[2] مقدمات توسعه پشت سر مبارك مانند بالاسر از بناي پايه هاي بتوني به اعماق زمين به عمل آمده است.

[3] در 1314 زمان نيابت توليت محمد ولي خان اسدي تعمير اساسي و تجديد آينه كاري شد - مقبره آن مرحوم كه در 1354 كشته شد در همين محل است - [قبر محمد ولي ميرزا متوفي 1281 و حاج ميرزا نصرالله مجتهد تربتي متوفي 1298 در شمالي مسجد بالاسر مي باشد در رواق پشت سر كه در توسعه جزء مسجد شد علماي جليل مدفونند از جمله: [حاج سيد محمد بن معصوم رضوي قصير مؤلف مصابيح متوفي 1255 و برادرش حاج ميرزا حسن و پسرش ميرزا احمد كه نيز مرجع تقليد و متوفي 1312 (فردوس التواريخ) سيد ميرزا ابراهيم رضوي متوفي 1304) حاج ميرزا موسي خان توليت: سرخوش از پير خردسال وفاتش جسته گفت: (شافع موسي به محشر زاده موسي «ع» بود) - در راهرو قبر قوام الملك فرمانفرما متولي مي باشد «گفتا قوام ملك بدار السلام رفت 1282 «و حاج شيخ حسنعلي تهراني: ز جهان رفت حجةالاسلام 1325 مدفونند در مسجد رياض سردابه ميرزا مهدي شهيد و فرزندان و نواده ها و احفادش كه اغلب از علما بوده اند از جمله ميرزا هدايت الله رياست متشرعه و ميرزا عسكري امام جمعه و حاج ميرزا ذبيح الله و حاج ميرزا حبيب الله مجتهد و اديب متوفي 1327 مقابل مسجد: شيخ ابومحمد علوي مجتهد و اختر طوسي شاعر و ميرزا محمدعلي رضوي سر كشيك و ميرزا محمدصادق ناظر مدفونند.

[4] نام اين رواق را افواها به اختلاف شنيدم دارالشرف و دارالشكر و دارالذكر است.

مقبره ميرزا محمد خان سپهسالار در صفه ي شمالي توحيدخانه است - عقل گفتا بكوشد از دنيا - صدر عالي به صدر عليين 1282 مقبره حاج ملا عبدالله كاشاني متوفي 1303 ميرزا علي نقي و ملا عبدالرحمن شيخ الاسلام - در توحيدخانه است.

[5] در سمت غربي ايوان مشيرالدوله باني مدرسه و مسجد سپهسالار و بهارستان مدفن آن مرد نيكوكار است كه در 1298 استاندار خراسان بوده (پي تاريخ سالش گفت ناصر - سپهسالار صد حيف از جهان رفت) در حجره ي آن مدفن آيت الله [حاج شيخ مهدي خالصي كاظميني - مرجع تقليد بعد از مهاجرت از عراق به مشهد و انجام وظيفه در 11 صيام 1343 وفات كرد.

گفتمش تاريخ و جايش كن بيان

گفت روح خالصي صدر جنان)

شارح كفايه و الفيه و باني مدرسة الزهراء در كاظمين بود [حاج سيد عباس شاهرودي - فقيه و مفسر قرآن در نماز جماعت ظهر جمعه 8 شوال 1341 مسجد جامع همين كه تكبير گفت افتاد و داعي حق را لبيك گفت - [حاج ملا محمدعلي فاضل] فقيه و حكيم ع 1342 - 2 «يا غفران» وفات كرد «دريغا فاضلا آزاد مردا - كه رخ بنهفتي از ما جاوداني «فروزانفر» مدفن سلطان حسين ميرزا نيرالدوله خدماتش ذكر شد - (صفه ي مؤتمن الملك - مقابر: شيخ عبدالرحيم بروجردي] مؤلف هدية الرضويه در دوره توليت آستانه بر وفق شرع انجام مي داد متوفي 1344 [ميرزا سعيد انصاري متوفي 1301 متولي بوده - [ميرزا عبدالجواد اديب نيشابوري] سالها بر مسند اقادت علوم ادبيه مشغول ديوانش لآلي مكتوم وفاتش 1344 (دور ادب نپرورد بهر اديب تالي - جاي اديب خالي جاي اديب خالي) [حاج سيد مرتضي سرابي عالم متوفي 1351 [سيد محمدرضا] جد متولي آستانه قم [پايين صفه - حاج ميرزا ابوالقاسم سرابي از علما [شيخ اسماعيل كوه سرخي - پايين دربند مسجد جامع - مدفن 3 مجتهد: حاج ملا محمد - ملا مصطفي - شيخ محمدمهدي مؤلف رساله شرق و برق متوفي 1250 صفه ي شيخ محمدتقي بجنوردي در 14 صفر 1314 كه وفات كرده بود مرحوم شيخ رمضانعلي قوچاني در خواب حمل تابوتش را در نجف ديده بود - نگارنده در رهنماي خوشبختي اوصافش را بيان نموده ام [فرزندش حاج شيخ مرتضي مانند پدر عالم و زاهد متوفي 24 محرم 1350 عبدالعالي كركي به مشهد نقل نمودند حاج ميرزا ابوالقاسم معين الغربا - حاج ميرزا حسن واعظ عربي خوان - حاج بمونعلي محقق - شيخ محدحسن پسر مؤلف وقايع الشهور - سيد عبدالحسين طباطبائي - حاج ميرزا محد سرابي متوفي 1352 از علما و محدثين در دارالسياده مدفونند «رحمة الله عليهم».

[6] از مدفونين در دارالحفاظ - حاج ملا هاشم مؤلف منتخب التواريخ در صفه ي غربي ورودي از دارالسياده بعد به سمت قبله كه مي رويم دست راست در دو صفه مقبره ي سلطان مراد ميرزا و جلال الدوله پسر ناصرالدين شاه و در سمت جنوب مدفن عباس ميرزا نائب السلطنه متوفي 1249 (كه به گل گشت جنان) پويان شد و [عضدالملك و مشيرالدوله در لوح هر يك معرفي شده - در دو صفه سمت شرقي مدفن فريدون ميرزا فرمانفرما و ركن الدوله برادر ناصرالدين شاه است [حاج سيد علي سيستاني - در مسجد بالاسر نماز جماعت مي خواند در 1340 سكته كرد - در صفحه جلوس خدام دفن شد.].

[7] مدفونين در دارالسلام حاج سيد هاشم ميردامادي امام جماعت و مفسر قرآن متوفي 1379 - و شيخ حبيب الله گلپايگاني عمر خود را به امامت نماز جماعت و تفسير و حديث و فقه و دعا براي بيماران با نهايت زهد و تقوي گذرانيد در سن 90 سال 1384 به رحمت خدا پيوست.

[8] مدفن سيد حسن يزدي پيش نماز متوفي 1352 و سيد عبدالحسين مشير الذاكرين از معمرين متوفي 1353 و ملا آقابزرگ نوقاني مدرس فقه متوفي 1310 در اين مدرسه است.

[9] حاتم خان در قلعه دمدم ارومي سكته كرد جسدش را به مشهد آوردند.

[10] در بند ورود به حرم دست چپ عتبه مدفن علامه حاج شيخ علي اكبر نهاوندي صاحب تأليفات ديني در توحيد و مناقب و متائب متوفي 1369 [شد نهاوندي مقيم اندر در سلطان طوس] - سمت راست علامه حاج شيخ مرتضي آشتياني مدرس فقه و اصول متوفي 1365 عباس قليخان نمونه ي آثار انواع حسن خط او در دو سنگ ازاره طرفين عتبه مشهود و زير دربند مدفون است - آيت الله حاج سيد يونس اردبيلي سالها در مشهد مشغول جماعت و تدريس و ترويج احكام بود - نگارنده در مرض موت به عيادت آن مرحوم رفتم متذكر معالجه شدم حديث اميرالمؤمنين «ع» را بيان فرمود: آدم پير مانند لباس كهنه مندرس و هر جايش وصله شود پاره گي ديگر پيدا مي كند - 21 ذيقعده 1377 وفات نزديك قبر نهاوندي دفن شد - در صفه ي شمالي مدفن علامه ميرزا مهدي فرزند آيةالله آخوند ملا محمدكاظم خراساني - قبر حمزه ميرزا حشمت الدوله - ميرزا سعيد توليت - معين الملك - شوكت الملك علم - پدر امين السلطان اتابك اعظم - ميرزا اسماعيل رضوي فقيه - در شرقي دارالسعادة - حاج ميرزا علي اكبر نوقاني عالم و مدرس و اديب متوفي 1370 - و سلطان ابراهيم پسر شاه اسماعيل اول به وسيله ي شاه اسماعيل دوم به قتل رسيد - 984 مدفونند.

[11] مدفن آيت الله ميرزا مهدي اصفهاني مدرس فقه و اصول و معارف الهيه كه سالها طلاب علوم از محضرش استفاده و به مقاماتي رسيدند داراي تأليفات در فقه و اصول و اجتهاد و آداب الهدي في علوم القرآن - 19 ذيحجه 1365 بعد از استحمام سكته كرد.

نگارنده - در نتيجه ي سالها استفاده از محضر استاد بزرگوار تقريرات درسي آن مرحوم را در معارف پروردگار بصورت كتاب بنام (نور در تاريكي) تدوين و براي چاپ و انتشار آماده نموده ام - حاج شيخ مهدي واعظ متولد 15 شعبان 1287 و متوفي 1370 - در وقايع تبريزي از خط شهيد از امام صادق «ع» نقل شده: هيچ مولودي در شب ولادت قائم «ع» متولد نمي شود مگر اينكه مؤمن مي شود... نگارنده چند سال مواعظ منبري آن مرحوم را يادداشت و براي چاپ بنظرشان رساندم فرمودند حافظه ام كم شده شقوق احاديث كامل نيست. حاج شيخ محمد نهاوندي صاحب تفسير نفحات الرحمن و مراثي متوفي 1371 حاج شيخ محمد قوچاني فقيه متوفي 1363 و حاج شيخ حسن پائين خياباني - و حاج ملا آقابزرگ تهراني از علما بودند - شيخ فضل الله بدايع نگار آستان قدس اديب و مدير مجله ي الكمال متوفي 1358 حاج ملا حسن سبزواري مصحح تفسير رازي متوفي 1322 - آقا نجفي فردوسي - حاج شيخ هاشم قزويني فقيه و مدرس در راهرو متوفي 1380.

[12] مقابر ايوان طلا: ميرزا مهدي ضياء الادبا در وجيزة المصائب خلاصه ي لهوف را به نظم آورده متوفي 1353 - ميرزا محمدابراهيم بن سيد بديع نيابت توليت آستان قدس در 1100 شهيد شد (شجره ي طيبه).

[13] مطلع الشمس و در المسلوك.

[14] حاج شيخ محمدرضا كلباسي مؤلف انيس الليل در شرح دعاي كميل سالها به جماعت و تدريس و منبر اشتغال 1383 وفات غرفه نزديك پاسداران دفن شد.

[15] براي اطلاع به نقشه ي سرداب به كتاب بدر فروران مراجعه نمائيد.

[16] مدفن حاج شيخ حسنعلي اصفهاني در غربي ايوان عباسي متوفي 1361 [حسنعلي شده مهمان قبله ثامن] دردمندان و اهل معرفت از انفاس قدسيه و ادعيه ي عالم جليل بهره مند مي شدند.

[17] ابوجعفر محمد بن حسن معروف به شيخ حر عاملي متولد 1033 و متوفي 21 صيام 1104 صاحب وسائل الشيعه در 6 جلد از صد كتاب معتمده حديث نقل نموده بيش از هفتاد تأليف معتبر دارد - مورد احترام مجلسي و شاه سليمان و شيخ الاسلام مشهد بوده.

قوام شرع نبي شيخ حر عاملي است

كه دفن گشته در اين قصر بي نظير و عديل

قبر شيخ محمدرضا پسر شيخ حر متوفي 1110 پهلوي قبر پدرش مي باشد محقق سبزواري محمدباقر بن محمد مؤمن فقيه مؤلف ذخيرة المعاد - تاريخ فوت: شد [شريعت] بي سر و (680) افتاد از پا [اجتهاد] 410 - جنازه اش از اصفهان به مشهد حمل شد - محمد بن حسن ملا ميرزا شيرواني صاحب تعليقه بر معالم متوفي 1098 - آخوند ملا علي توني «فردوسي» صفه ي روبروي قبه ي مباركه - شيخ شمس الدين مدرس و مستجاب الدعوه متوفي 1248 شيخعلي نواده ي شهيد ثاني داراي تاليفات متوفي 1104 جسدش از اصفهان به مشهد نقل شد [تحفة الطوسيه] ميرزا محمدعلي واعظ كرمانشاهي متوفي 1347 يكي از حجرات جنوبي - ميرزا عبدالرحمن مدرس و مؤلف تاريخ علماء خراسان متوفي 1336 حاج سيد علي شوشتري متوفي 1336 حجره دوم جنوبي نزديك دهنه بازار - مقبل اصفهاني مرثيه سرا مابين ايوان طلا و سقاخانه - ميرزا ابوطالب جد سادات رضوي املاك خود را وقف اولاد نمود دوره ي شاه طهماسب وفات سكوي شمالي ايوان شرقي دفن شد - شيخ زين الدين صاحب غوالي اللئالي متوفي 1200 نزديك پله ي بازار دفن شد ملا محمدباقر باني مدرسه قديمه ي باقريه و امام جمعه اصفهان جسدش به مشهد حمل و در زاويه مدرس ميرزا جعفر دفن شد.

[18] برهان قاطع ضمن لغت نوبت مي نويسد: نوبت بر وزن شركت نقاره را گويند كه در اوقات شب و روز نوازند، در زمان اسكندر سه نوبت بود بعد از آن چهار كردند و در زمان سلطان سنجر پنج نوبت شد. «نامه ي آستان قدس».

[19] بابر در سال 861 درگذشت در گنبد راهرو دارالسياده دفن شد. «منتخب التواريخ».

[20] تمام قصيده ص 105 ديوان منوچهري - از اين اشعار درك مي شود كه پيش از نقاره ي تقديمي بابر در دربار رضوي «ع» نقاره دائر بوده است.

[21] مرآت البلدان.

[22] نامه ي آستان قدس.

[23] مرآت البلدان.

[24] بناي دارالشفاي سابق در خيابان نادري اكنون درمانگاه رازي است.

[25] شرح امور خيريه و موقوفات و نذورات و تقديمي هائي كه خيرخواهان در راه شئون دربار ولايتمدار براي كمك به عموم خصوص زائرين نموده و مي نمايند محتاج به تأليف كتاب جداگانه است.

[26] مرآت البلدان.

[27] نامه ي آستان قدس ج 8.

قسمتي از غرفات كشيكخانه و آسايشگاه خدام است - در سمت جنوبي آرامگاه شيخ بهاءالدين و در سردر ايوان جنوبي نصب ساعت مظفرالدين شاه و محل ورود به موزه و كتابخانه است - (فعلا از در جنوبي موزه مقابل خيابان تهران وارد مي شوند) محل تطهير و متوضا را از جنوب شرقي كه مناسب نبود موقوف و در ساختمان جديد و مدرن جنوبي بيرون از صحن (محل تيمچه حكاكهاي سابق) قرار داده اند.

حوض و باغچه هاي گل و درختهاي كاج و شمشاد توام به چراغهاي برق و نورافكنهاي قوي بر زيبائي مناظر شب و روز صحن افزوده است.

مقابر صحن نو - چند سال است ميت فن نمي شود - علمائي كه از سابق مدفونند: سيد جعفر مؤلف رياض الانوار در يكي از حجرات شمالي - سيد محمدمهدي سبزواري امام جمعه متوفي 1198 زمان بناي صحن بدنش را تازه يافتند (فردوس التواريخ). در ايوان طلا: حاج سيد محمدعلي گلستانه صاحب شرح الاسماء متوفي 1361 تأليفاتي در اثبات حق مذهب شيعه و اذهاق باطل دارد. حاج ملا عباس تربتي متوفي 1362 زاويه شمال غربي - ميرزا عبدالجواد جودي قناد - با اخلاص به مقام حسيني و با اشك چشم مراثي آن حضرت را ثبت مي كرده و لذا در دل دوستان مؤثر است متوفي 1301 ايوان مجاور مزار شيخ بهاءالدين

بگفت از پي تاريخ سالش اختر طوسي

كند حسين بروز جزا شفاعت جودي

حاج شيخعلي محدث خراساني مؤلف خورشيد فروزان در يكي از حجرات شمالي - حاج شيخ عبدالصمد فاضل چهل سال در نماز جماعت و ترويج احكام مجاهدات كرد متوفي 1381 دربند شرقي دفن شد.

[28] محمد بن حسين عاملي شيخ الاسلام - در شهر بعلبك 953 متولد صاحب كتب عربي و فارسي در تفسير و فقه و حديث و صمديه در علم نحو و ادعيه و اربعين و كشكول در فنون مختلفه مي باشد - در پيشگاه شاه عباس كبير منزلتي بزرگ داشته از كرامات پدرش نقل مي كند: پدرم فرمود بهر تدبير برادر و خواهرانم را از گريه براي نان در هواي برف ساكت كنم تا دعا و استغاثه كند - من قدري برف زير اجانه گذاشتم به بچه ها گفتم ساكت نان مي پزم وقتي سر اجانه رفتند ديدند تمام برفها نان شده [علماء معاصرين ص 282 [در 1030 در اصفهان وفات كرد جسدش را به مشهد نقل و در خانه شخصي و مدرس او دفن نمودند.

رفت چون شيخ ز دار فاني

گشت ايوان جنانش مأواي

دوستي جست ز من تاريخش

گفتمش [شيخ بهاءالدين واي]

مدفونين در بقعه ي شيخ: حاج ملا محمدباقر تهراني - چهل سال به تفسير و حديث و مصائب اهل بيت اطهار مشغول مؤلف خصائص الفاطميه متوفي 1313 شيخ عبدالصمد برادر شيخ - شيخ نظرعلي طالقاني مؤلف طراز المصائب متوفي 1306.

[29] خلاصه ي مفاد ترجمه از كافي و معجم البلدان.

[30] روزنامه ي خراسان از مقاله ي دكتر صمدي.

[31] وظايف انتظام امور خدمه و ارباب وظائف و ادارات سادات و علما و بينوايان و مستحقين سنتي و آنچه مطابق نيت واقفين بايد عمل مي شد واجبي بود.

[32] تلخيص از مقدمه ي فهرست كتابخانه.

[33] هر دوره اي يكي از ادباي برجسته مانند صبوري و بعد پسرش ملك الشعراء بهار و اكنون دكتر رسا ملك الشعراء آستان قدس مي باشند.

[34] از بيانات دكتر شادمان نيابت توليت در ميلاد حضرت رضا «ع» - 11 ذيقعده 1375: از بركت جسد مقدس حضرت رضا «ع» و تربت پاك او كه در وطن ما واقع شده دستگاهي عظيم به وجود آمده است كه صاحب املاك و اراضي و مستغلات بسيار و كتب و تحف و ظرائف بيشمار و عمارات و رواقها و صحنهاي زيبا و عالي كه همه مظهر بزرگي و سخا و ايمان و حقيقت پرستي و ذوق لطيف ملت ايران است آستان قدس رضا مظهر تجليات خدا و فيضش عام و از جيره خواران و زائر و مجاور و مسكين و غني همه محتاج اين درند و از خوان نعمت بي دريغش برخوردارند (آفتاب شرق نقل از راديو).

[35] مقابر باغ رضوان - شيخ اسماعيل تائب تبريزي يك عمر مسئله و وعظ نمود در 1374 وفات در ايوان شرقي دفن شد نمونه ي تأليفات نظمي مفيدش اين رباعي است:

يا رب بر من نيامد آن مه ديشب

فرياد زدم چو كودك مهدي شب

تا سر نزده از افق آن مهر منير

هر روز بود ز فرقت مهدي شب

مدفونين قتلگاه - ملا محمد رستمدادي - متوفي 997 به ازبكها پاسخي نوشت كه متقاعد شدند - حاج ملا اسحق تربتي متوفي 1238 بر شرح لمعه تعليقات نوشت پيش از مرگ گور خود را كنده نزديك آن نماز مي خواند - مير علي نويسنده ي خط مشهور به مير - دو مير محمدتقي رضوي هر دو زاهد اولي معروف به مير خدائي متوفي دومي كه نايب التوليه نيز بوده مير شاهي در قبرستان مير مدفونند - ملا اسماعيل ازغدي متوفي 1230 از علما پهلوي قبر مير مدفون است. خيابان طبرسي - بقعه ي فضل بن حسن طبرسي صاحب تفسير مجمع البيان در 548 به سبزوار وفات كرد جسدش حمل به مشهد و در قتلگاه - مغتسل حضرت رضا عليه السلام دفن شد. ملا نوروزعلي بسطامي صاحب تحفة الرضوان متوفي 1309 نزديك طبرسي دفن شد. مقبره عليقلي ميرزا عادلشاه اول خيابان طبرسي برادرزاه نادر شاه خيرات شاهي يادگار اوست - گنبد خشتي مشهور به امامزاده سلطان محمد از فرزندان امام موسي كاظم عليه السلام پير پالاندوز شيخ محمد معاصر شيخ بهاءالدين صاحب كرامات بقعه او زمان سلطان محمد خدابنده بنا شده - سيد زين العابدين برادر حاج سيد علي سيستاني مجتهد متوفي 1335 حاج شيخ غلامرضا طبسي واعظ كم نظير متوفي 1355 - (بگفت از پي تاريخ رحلت طبسي - كه رفت ناطق ايران از اين جهان به جنان) در بقعه ي پير دفن شد.

[36] ذكر تمام متعلقات آستان قدس رضوي و اوصاف و تاريخچه هر يك در اين مختصر نمي گنجد چنانچه براي ثبت فهرست قسمتي از موقوفات آستانه كتاب قطوري سابقا به چاپ رسيده پس براي تعريف و تاريخچه بيمارستان شاهرضا و دارالتربيه و نواخانه و پرورشگاه و مهمانخانه و مهمانسرا و ساير مؤسسات فرهنگي و بهداشتي و زراعتي و خيريه و تشكيلات و تشريفات دربار ولايتمدار كتابهاي متنوعي لازم است تأليف شود - بنابراين ما از اموري كه مربوط به افزايش معرفت خوانندگان بود نمونه اي به اختصار نقل نموديم. براي اطلاع كافي به مآخذ و مدارك مندرجات مراجعه نمائيد.

http://www.bibaknews.com/lib.php?code=080000014815&radif=14932