سبزوار ، شهر پنج هزارساله ، شهر سربداران ( 1 )

سبزوار یکی از شهرهای استان خراسان رضوی است که در غرب این استان، در شمال شرق ایران و در فاصله ۲۰۰ کیلومتری غرب مشهد قرار گرفته‌است. این شهر سابقاً بیهق نام داشته‌است.

پس از حمله مغول به ایران به دلیل دلاوری مدافعان فدایی موسوم به سربداران برای مدتی به نام سربداران نیز شناخته می‌شده‌است.

جمعیت این شهرستان بر اساس سرشماری ۱۳۸۵ برابر ۴۴۰٬۱۳۳ نفر گزارش شده‌است ،که پس از شهرستان مشهدو نيشابور سومين شهرستان پرجمعیت این استان است .مرکز این شهرستان، شهر سبزوار است

مشخصات و امکانات

این شهر در گذشته در مسیر راه ابریشم قرار داشت. شهرستان سبزوار با هفت بخش و هفت شهر از نظر تعداد بخش و شهر در ایران به ترتیب اول و دوم است.

این شهر در مسیر راه آهن تهران-مشهد قرار ندارد و نزدیک‌ ترین فاصلهٔ این راه‌آهن با سبزوار بیش از ۵۰ کیلومتر است و عملا این راه‌آهن برای سبزوار بی‌فایده است. ولی دز سال‌های اخیر برای سبزوار فرودگاهی ساخته شد که در خرداد ۱۳۸۵ این فرودگاه هم زمان با سفر آقای احمدی نژاد دارای پروازهای بین‌المللی شد.

بعضی از کوه‌های اطراف سبزوار و قلاع و همچنین دهات نام شاهنامه‌ای دارند مثل کوه دو یا دیو، قلعه دو یا دیو، بلاش آباد بنام بلاش پادشاه اشكاني

 

مشاهیر سبزوار

حاج ملا هادی سبزواری

حاج میرزا موسی فقیه سبزواری

آیة الله العظمی حاج میرزا حسین فقیه سبزواری

امیر شاهی سبزواری، مشهورترین شاعر سبزوار. - وفات ۸۵۷ هـ. / ۱۴۵۲ م.

دکتر علی شریعتی

محمود دولت آبادی[۲]

دکتر قاسم غنی

ابوالفضل بیهقی

فریدون فرهی

ابن یمین

خواجه نظام‌الملک طوسی وی از دهقانزادگان بیهق(سبزوار) بود. از آنجا که دانش‌اندوزیش در شهر توس(طوس) بود طوسی خوانده می‌شد.

ابوالحسن علی بن زید ابن محمد بیهقی معروف به «ابن فندق» و «فرید خراسان»

آیت الله شیخ عبد الحمید بلاغی سبزواری

 

اسطوره ها و افسانه‌های عامیانه

مردم سبزوار معتقدند جنگ ایرانیان و تورانیان در حوالی سبزوار اتفاق افتاده‌است. همین طور معتقدند گور سهراب در این شهر و در محل فعلی شهرداری سبزوار قرار داشته‌است و کلاه خود و زره مکشوفه در سال‌های گذشته به موزه آستان قدس رضوی تحویل شده و شهرداری سبزوار در حال حاضر بنای یادبودی بر آن نهاده‌ است. هر چند بسیاری داستان رستم و سهراب را اثری اساطیری می‌دانند. در تاریخ بیهقی (تاریخ مسعودی) مطالبی در این خصوص آمده‌است و در شرح مسافرت شاه طهماسب صفوی به خراسان و گذرش از شهر سبزوار به هنگام اجرای نمایش رستم و سهراب توسط کسانی که برای خیر مقدم به پیشواز شاه آمده‌اند از اینکه مردم سبزوار این گونه با شاهنامه و مضامین آن آشنایند متعجب می‌شود.

 

آموزشکده‌ها دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها

دانشگاه علوم پزشکی سبزوار

دانشگاه تربیت معلم سبزوار

دانشگاه آزاد اسلامی سبزوار

دانشگاه پیام نور

دانشکدهٔ فنی پسرانه امام خمینی

آموزشکدهٔ فنی دخترانه

 

تقسیمات کشوری

بخش مرکزی شهرستان سبزوار

دهستان رباط

دهستان قصبه شرقی

دهستان قصبه غربی

دهستان کرا

شهرها: سبزوار

بخش جغتای

دهستان پائین جوین

دهستان جغتای

دهستان میان جوین

دهستان دستورا

شهرها: جغتای

بخش جوین

دهستان بالا جوین

دهستان پیراکوه

دهستان حکم آبا

شهرها: نقاب

بخش خوشاب

دهستان دره یام

دهستان سلطان آباد

دهستان طبس (سبزوار)

دهستان رباط ج

شهرها: سلطان‌آباد

بخش داورزن

دهستان باشتین

دهستان کاه

دهستان مزینا

شهرها: داورزن

بخش رودآب

دهستان خواشد

دهستان فروغن

دهستان کوه همائ

شهرها: رودآب

بخش ششتمد

دهستان بیهق

دهستان تکاب کوه میش

دهستان ربع شامات

دهستان شامکان

شهرها: ششتمد

 

نامشناسی

سبزوار به دلیل آبادی زیاد به این نام خوانده می‌شود. نام‌های پیشین سبزوار بیهق و سربداران بوده‌است

شهرکيست خرد بر راه ري و قصبه روستاي بيداست .

نام شهري است مشهور از اقليم چهارم خراسان ، الان به تشيع معروف و بمحبت اهل بيت مشعوف و بعداوت شيخين مجبول ، چنانکه مولوي گويد:

سبزوار است اين جهان بيمدار

ما چو بوبکريم در آن خوار و زار.

در قديم الايام شهري بزرگ در آن اراضي بوده جربدنام.

اکنون جز ارکي از آن باقي نمانده و جعفرآباد نام قلعه محکم در آنجا ساخته شده بدست خوانين شادلو است .

بيک فرسنگ فاصله در زير دست آن جاده دزي خراب است و آن را دز سپيد خوانده اند. چون سهراب عزم ايران کرده به آنجا رسيده ، با هجير مبارزت کردند. (آنندراج ).

سبزوار در اصل ساسويه آباد بوده است و گفته اند پسران ساسويه يزدجرد بود. (تاريخ بيهقي از سبک شناسي ص 368).

در سبزوار مسجد جامعي است که بدست خواجه علي مويد که آخرين حکمران سربداريه معاصر امير تيمور بوده است بنا کرده است کتيبه اي پيدا شده که نشان ميدهد ماده تاريخ آن 1044 ه' . ق. ساخته شده است .

از اقليم چهارم است ، طولش از جزاير خالدات قطيه و عرض از خط استوا لونه ، هوايش معتدل است و بازارهاي فراخ و خوب دارد و طاقي از چوب بسته اند که چهار سوي بازار است بغايت محکم و عالي ، حاصلش غله و اندکي ميوه و انگور باشد و قريب چهل پاره ديه است که از توابع دارد و مردم آنجا شيعه اثناعشري اند. (از نزهة القلوب چ ليدن ص 149).

نام يکي از شهرستانهاي استان نهم و حدود آن بشرح زير است :

از خاور بکوه سرخ و ارتفاعات خاوري دهنو سليمان آباد و سنگرد و شهرستان نيشابور، از باختر بشهرستان بجنورد و شهرستان شاهرود، از جنوب بشهرستان کاشمر، از شمال به شهرستان قوچان و بجنورد.

آب و هواي آن :

چون شهرستان سبزوار و بخش هاي تابعه آن در مناطق مختلفه در سه جلگه موازي هم قرار داشته ارتفاع هر يک از آنها متفاوت است و يک بخش بطور کلي در کوه ميش و قراء چندي از بخش داورزن و حومه جغتاي - صفي آباد در قسمت کوهستاني اين ناحيه واقع شده است و تاکنون اطلاع صحيحي راجع به آب و هواي کليه مناطق فوق بدست نيامده و اختلاف قطعي فصول چهارگانه بخوبي معلوم نيست .

بطور کلي آنچه ميتوان استنباط کرد اين است که درجه حرارت قسمتهاي جلگه با کوهستاني تفاوت کلي داشته يعني در قسمت هاي جنوب داورزن و اطراف کال شور در دهستان آزادوار و خسروشير هوا گرم و قسمتهاي کوهستاني معتدل بسيار مطبوع است .

بواسطه بارندگي ها و رطوبت هوا درختها و اشجار در اندک مدت رشد و نمو مي نمايند. آب رودخانه ، چشمه سار و قنوات زيادي دارد به اين جهت محصول پنبه شهرستان سبزوار در استان خراسان در درجه اول است .

ارتفاعات :

رشته ارتفاعات که جلگه جوين را از جلگه سبزوار جدا نموده بطور کلي معروف بکوه جغتاي مي باشد. اين کوه همان دنباله ارتفاعات سلسله جبال البرز که در شمال باختري نيشابور معروف به طغان کوه مي باشد بالاخره برشته اصلي نيشابور متصل مي شود، اين کوه از گدار منيدر تا گدار نوده و طبس در سه رشته مختلف موازي هم قرار گرفته اند و در هر يک از نقاط مختلفه اسامي مخصوصي دارد. مرتفعترين قلل آن اندقان و صدخر و ارتفاع آن 2373 متر است .

پس از گدار طبس يک رشته کوه اصلي معروف به کوه طبس و اولر تا سلطان آباد زعفرانيه کشيده شده است .

در شمال خاوري زعفرانيه معروف به کوه جسته و در خاور سلطان آباد طغان کوه ناميده ميشود.

دو رشته ديگر در شمال و جنوب رشته ارتفاعات اصلي جغتاي قرار دارند، قسمت شمالي ازگدار مندر بطرف خاور امتداد در جنوب باختري جغتاي معروف بکوه کره مي باشد از گدار برغمد بطرف خاور معروف بکوه اندقان است ، در قسمت باختر و شمال کهک و مزينان کوه زواک ناميده ميشود.

کوه زواک در شمال داورزن به طرف خاور امتداد دارد، در هر محلي به اسامي مخصوصي معروف است .

کوه صدخرو، کوه سفيد، کوه سرخ و ساروق، اين کوه ها تا گداربلند باران امتداد دارند. رشته ارتفاعات ديگري که جلگه جاجرم و اسفراين و صفي آباد را از جلگه جوين جدانموده بطول 146 هزار گز است که 47 هزارگزي شمال خاوري پل ابريشم شروع شده و تپه هاي کوچک و خاکي آن تا 10 هزارگزي شمال خاوري حجت آباد کشيده شده است .

مرتفعترين قلل آن در شمال نقاب معروف به کوه مهار است که 1517 متر ارتفاع دارد.

اين کوه خاکي است و عبور و مرور از آن به سهولت انجام ميگيرد. رشته ارتفاعات ديگري که در شمال دهستان بام معروف بکوه شاه جهان مي باشد، اين کوه بسيار سخت و مرتفع است ، دره هاي عميق و گدارهاي متعددي دارد که صعب العبور است . يک رشته ارتفاع ديگري که در 24 هزارگزي جنوب سبزوار واقع و طول آن شمال جنوبي تقريباً 90 هزار گز عرض آن 40 هزار گز موسوم به کوه ميش و معروف است که بيش از 70 رشته چشمه از آن جاري مي باشد و هواي آن بسيار معتدل است .

در قله اين کوه امامزاده اي معروف به برادر امام رضا است ، گنبد آن از آثار باستاني است .

رودخانه مهم دائمي درنواحي سبزوار نبوده کليه آنها بهارآبه در مواقع بارندگي سيلي از آنها جاري مي شود، فقط رودخانه اي که معروف به کال شور است همواره آب از آن جاري است و بواسطه عبور از زمين هاي نمک زار و گچ و معادن ديگر قابل شرب نبوده بقدري تلخ و شور است که بعضي از اشخاص از آب آن املاح سولفات دوسود جمعآوري مي نمايند. در مواقع طغيان بواسطه هموار بودن زمين اطراف عرض رودخانه به يکهزار گز مي رسد.

رودخانه ديگري معروف به شورکال از کوههاي نيشابور سرچشمه ميگيرد در خاک جوين از شمال آباديها عبور مي کند و پس از طي 144 هزار گز در شمال اميرآباد از خاک جوين خارج و داخل جلگه جاجرم ميشود.

اين رودخانه بهارآبه بوده هيچگونه استفاده زراعتي نميدهد. تعداد 11 رشته رودخانه ديگر به اسامي بهاردان ، آبرود، داورزن ، مهر، صدخرو، بفره ، ريوند، طبس ، برغمد، شواج ، کميز، از کره کوه و کوه سفيد و اندقان سرچشمه مي گيرند و آباديهائي را که در مسير آنها قرار دارند مشروب مي نمايند.

سازمان اداري :

شهرستان سبزوار از پنج بخش بنام حومه ، داورزن ، صفي آباد، جغتاي ، ششتمد تشکيل ميشود و داراي 367 آبادي است که مجموع نفوس آن بیش از 400000  است .

محصولات :

استعداد منطقه سبزوار جهت کشت انواع غلات و حبوبات بيش از ساير نقاط مناطق خراسان است مخصوصاً پنبه و زيره بحد کافي کشت ميشود بطوري که بحدمتوسط در سال 11000 عدل پنبه و 4 هزار تن زيره از اين شهر صادر مي شود.

در سبزوار معادن ذغال سنگ در طبس و درفک معدن مس ، در دهنه سياه ، زنگانلو، برجک زاج ، درکوه ميش ذغال سنگ، در صفي آباد معدن مس و در محمدآبادبالاي صدخرو، سنگ آسياي باغجر، سنگ پازر در جوين ، ذغال سنگ در دهنه اجاق، زاج سبز در کيدوز.

راه :

راه شوسه تهران - مشهد از اين شهرستان عبور مي کند و راه آهن تهران و مشهد .

به استناد قرائن باستان شناسی ، محوطه های کهن این ناحیه به صورت زیستگاه های وسیع حداقل در هزاره سوم پیش از میلاد را در بر می گیرد و از طرفی نشانگر ارتباط فرهنگی ساکنان آن با اقوام متمدن در ایران مرکزی ، سیستان و آسیای میانه است.

در دوره تاریخی جوین و سبزوار جزء قلمرو پارتیان بوده و وجود آتشکده آذربرزین مهر اهمیت تاریخی و مذهبی این منطقه را در دوره ساسانی نشان می دهد.

سبزوار که در گذشته بیهق نامیده می شد دردوران اسلامی شاهد حوادث و تهاجمات بسیاری بوده است.

ابتدا خسروگرد مرکز ولایت بیهق بود و از سده های میانی این دوره جای خود را ه قصبه سبزوار داد.

مهمترین این رویدادها حمله غزها دردوره غزنوی و سلجوقی و پس از آن به سال ۶۱۷ ه.ق یورش سپاهیان مغول به این ناحیه بود تا اینکه بیداد ایلخانیان و دست نشاندگان آنها. در اواخر سال ۷۳۶ ه.ق موجب قیام گروهی به نام "سربداران" شد.

مسجد جامع سبزوار

مسجد جامع سبزواربا مساحتی حدود ۴۰۰۰متر مربع مشتمل بر ایوان های قبله و شمالی ، صحن ، شبستان و رواق در حاشیه جنوبی خیابان بیهق این شهر واقع است .

بنا بر شواهد معماری بخشهایی از این بنا در طول زمان بازسازی و مرمت شده است.

در ضلع جنوبی ایوان قبله محراب قرار دارد ،

بر بالای آن کتیبه ای به تاریخ ۱۲۹۲ ه.ق و بر راس این ایوان دو مناره آجری دیده می شود.

در طرفین این قسمت شبستان هایی با طاق ضربی بلند با بنای ایوان جنوبی ایجاد شده است.

در دالان سمت شرقی ایوان شمالی مسجد کتیبه هایی به صورت سنگ نوشته از دوران صفویه با تاریخهای ۹۷۹ و۱۱۳۶ ه.ق درباره مراعات سکنه سبزوار و دستوری از شاه طهماسب صفوی ثبت می باشد.

 

آرامگاه حاج ملا هادی سبزواری

وی در سال ۱۲۱۲ه.ق در سبزوار پای به عرصه حیات نهاد و از همان اوایل به فراگیری علوم دینی پرداخت.

پس از عزیمت به شهرهای دینی و اصفهان و مشهد باز گشت و به تدریس حکمت، فقه و تفسیر مشغول شد.

مدتی در کرمان متوطن گدید وسپس به زادگاه خود بازگشت و در مدرسه صحیفیه تدریس آغاز نمود.

حاج ملا هادی سبزواری ملقب به "اسرار "در سال ۱۲۹۹ه.ق در سن ۷۸ سالگی دار فانی را وداع گفت ، از وی آثار ارزشمندی نظیر منظومه در فلسفه ، شرح منظومه در منطق ، شرح لیالی ، حاشیه بر تجرید و... بر جای مانده است .

بنای آرامگاه این فیلسوف بزرگ در میدان زند شهر سبزوار واقع است