تاریخچه حوزه علمیه خراسان

قرن 11 ارج عظمت حوزه مشهد

در حقیقت قرن 11 را می توان مبدا اهمیت و عظمت حوزه علمی مشهد دانست مخصوصا در نیمه دوم این قرن ، حوزه مشهد از لحاظ کثرت علما و مدرسین در ردیف حوزه های مهم شیعه قرار گرفت و طلاب از شهرهای دیگر به آن روی آوردند و حتی مدرس بزرگ و معروفی همچون مولانا محمد باقر معروف به محقق سبزواری (مولف دو کتاب ذخیره و کفایه در فقه) که در اصفهان دارای مقام ریاست علمی و ملقب به شیخ الاسلام بود ، در اواخر این قرن به مشهد هجرت کرد و مدرسه قدیمی (سمیعیه) را که از آن پس به نام او (باقریه) نامیده شد و تا کنون به این نام باقی است. [1]

علل توقف رشد و ترقی حوزه ی عملیه مشهد

از اوضاع حوزه علمیه مشهد در قرن 12 و 13 اطلاع مستند و کاملی در دست نیست. به نظر می رسد که این حوزه پس از ترقی و تکامل سریعی که در قرن 11 مخصوصا در نیمه دوم آن قرن به دست آورده است نتوانسته به همان نسبت به رشد و تکامل خود ادامه دهد ودر ردیف حوزه های درجه اول شیعه در آید. و شاید یکی از علل این توقف ، وجود حوزه علمیه اصفهان بوده است.

با مدارس آباد و اساتید بزرگ و شهرت فراوانش در جامعه شیعی آن روزه به احتمال قوی ، حوزه مشهد در این دوقرن حکم حوزه مقدماتی ای را داشته که طلاب آن پس از پیمودن مقداری از مدارج علمی ، برای تکمیل معلومات ودرک محضر اساتید بزرگ به اصفهان و یا نجف می رفته اند.

مدارس علمیه در مشهد و تاریخ تاسیس آنها

بیشتر مدارس مهم و معروف مشهد در نیمه دوم این قرن بنا شده اند.

در فاصله کوتاه میان سالهای 1057 و 1091 هفت مدرسه از معروفترین مدارس مشهد تاسیس گشت و سه مدرسه قدیمی ، پریرزاد، دو در و بالاسر تعمیر شده اند.

علمای طراز اول حوزه مشهد در قرن 11 (محقق سبزواری و شیخ حر عاملی)

بنابراین ، حوزه مشهد در نیمه دوم قرن یازدهم در اوج ترقی و تکامل خود بوده است. معروفترین علمای مشهد در این قرن یکی ملا محمد باقر محقق سبزواری (متونی به سال 1090 هـ . ق) و دیگری شیخ محمد حر عاملی مولف کتاب معروف وسائل الشیعه (متوفی به سال 1104 هـ . ق )می باشند و این هر دو تحصیلات خود را در شهرهای دیگر طی کرده و برای تدریس و اقامت ، مشهد را انتخاب کرده اند.

صاحب کتاب تاریخ علمای خراسان[2] در شرح حال مولانا محمد صالح ترشیزی( متوفی به سال 1160هـ ق) که به گفته وی از علمای بزرگ خراسان در دوره خود بوده و در معقول و منقول مقامی ارجمند داشته است. می نویسد: «اتقان مبادی درخراسان پس مسافرت به اصفهان فرموده مدتی مدید در خدمت اساطين کنار تحصیل اخبار و دراست آثار و سایر متون نموده....»

و نظیر این عبارت را در باره عمده دیگری از علمای مشهد مانند میرزا فضل ا... طبسی (متوفی در سال 1240 هـ . ق) مولانا محمد جعفر ترشیزی (متوفی در 1244 هـ . ق) جز اینها نوشته و جای تردید باقی نگذاشته است که علمای بزرگ مشهد در دو قرن 12 و 13پس از این که مبادی و مقدمات را در حوزه مشهد می آموخته اند ، به سوی حوزه های بزرگ اصفهان و نجف روی می آورند و پس از تکمیل اطلاعات و بلوغ علمی به مشهد که وطن اصلی آنان بوده باز می گشته اند. تعداد علمای معروف قرن 13بیش از علمای قرن 12 هـ .ق است. البته این موضوع به معنای رونق بیشتر حوزه در این قرن نیست. زیرا اکثر علمای بزرگ این قرن تحصیلات عالیه را در حوزه نجف که در آن دوره در اوج شهرت ، اهمیت بوده ، و یا در حوزه علمیه اصفهان گذرانیده و فقط مبادی و مقدمات را در مشهد طی کرده بودند.

بنا بر توصیفی که فریزر سیاح انگلیسی (تقریبا در میان سالهای 1826 و 1828 میلادی اواسط قرن 13 هـ .ق به مشهد آمده) از حوزه علمیه و وضع مدارس این شهر می کند. به نظر می رسد که حوزه در آن روزگار چندان رونقی نداشته و عدد طلاب و محصلین به نسبت تعداد علمای شهر ، اندک بوده است به گفته فریزر تعداد طلاب مشهد در چهارده مدرسه سکونت داشته اند حداکثر 500 نفر بوده است در حالی که عمده علمای این شهر به گفته مسیو کنونی که تقریبا در همان اوان به مشهد آمده (سال 1823 میلادی) در حدود 100 نفر بوده است.

ریاست میرزا مهدی شهید معروف به شهید ثالث در خراسان در قرن 13

معروفترین عالم روحانی مشهد در اوایل این قرن میرزا مهدی شهید است که در خراسان به عنوان شهید ثالث معروف می باشد ، وی علاوه بر ریاست روحانی و نفوذ و اقتدار عمومی در مشهد ، شهرت علمی فراوانی در همه شهرهای ایران داشته و از علمای بزرگ شیعه به شمار می آمده است. ولی در محضر اکابر علمای نجف مراتب عالی علمی را پیموده و پس از مراجعت به مشهد به وظایف روحانی و اداره حوزه علمیه و امامت نماز جمعه اشتغال یافته و عاقبت در سال 1218 هـ .ق به دست نادر میرزای افشاری شهید گشته است.

محمد حسن خان ضیع الدوله که در سال 1302 هـ .ق به مشهد آمده و جلد دوم کتاب مطلع الشمس را به ذکر اوضاع مشهد اختصاص داده 18 مدرسه علمیه در مشهد نام می برد که از برخی از آنها اکنون نشانی نیست و می گوید: بعد از اصفهان هیچ شهری از شهرهای ممالک محروسه به بنا و رونق مدارس مشهد نیست.

علمای معروف قرن 14 در خراسان

شیخ محمد رحیم بروجردی مولف کتاب جوامع الکلم شرح قواعد علامه (متوفی در 1309 هـ . ق )

شیخ محمد تقی بجنوردی که معروف به زهد و تقوی بوده است. (متوفی در 1314 هـ .ق)

شیخ اسماعیل کوهسرخی که رئیس مطلق حوزه علمیه بوده است. (متوفی در 1323 هـ .ق )

و شیخ حسنعلی تهرانی که از شاگردان میرزای شیرازی بزرگ بوده (متوفي در 1325 هـ .ق ) را می توان نام برد.

علومی که حوزه خراسان از قرن 11 به بعد تدریس می کرد

بطوری که از قرائن بر می آید ، حوزه علمیه مشهد چه در قرن یازدهم که رونق بیشتری داشته و چه در قرنهای بعد ، نسبت به یک رشته خاص از رشته های علوم اسلامی تبرزی نداشته و رشته های فقه و حکمت و ادربیات تقریبا بطور مساوی در آن تدریس می شده است. بسیاری از علمای بزرگ مشهد علاوه بر جنبه فقاهت ، در رشته حکمت و ادبیات و حتی گاه در ریاضیات نیز دست داشته و کتب درسی مرسوم این رشته ها را تدریس می کرده اند و طلاب با اقامت در آن حوزه علوم عقلی و نقلی را تقریبا بطور برابر فرا می گرفته اند.

البته باید توجه داشت که بطور کلی درهمه دوره ها ، مایه اصلی حوزه علمی مشهد ، همچون دیگر حوزه های علمی ، رشته فقه بوده و بیشتر اهتمام اساتید و محصلین به این رشته مصروف می گشته است و لذا در کتاب تاریخ علمای خراسان گاه به نام افرادی بر خورد می کنیم که فقط در این رشته تخصص داشته و یا لا اقل در دیگر رشته ها معروفیتی نداشته اند.

نوسینده کتاب مطلع الشمس که در سال 1302 هـ . ق به مشهد آمده و اوضاع حوزه را از نزدیک دیده است در این باره می نویسد ، طلاب غالبا ذوق علوم معقوله و ادبیات دارند.

حوزه علمیه خراسان با رکود حوزه اصفهان (بعد از صفویه) رونق گرفت

همان طور که گفتیم در سالیان اول قرن 14 هـ . ق اوضاع عمومی و علمی حوزه علمیه مشهد با دوره های گذشته اختلاف مهمی نداشته و خصوصیت قابل ذکری از آن در دست نیست. ولی هر چه از اوایل این قرن گذشته ، وضع این حوزه رو به رونق بیشتر پیش رفته و تدریجا بر وسعت و اهمیت آن افزوده شده است. بطوری که در اواخر نیمه اول این قرن ، حوزه مشهد از لحاظ اوضاع درسی و پایه علمی ، به صورت حوزه ای کامل و مهم در آمده است.

با اندکی دقت می توان دانست که گرمی و رونق این حوزه در اواخر نیمه اول این قرن با رکود و توقف حوزه علمیه معروف اصفهان بی ارتباط نبوده و خاموش شدن آن کانون علوم اسلامی که پس از دوران صفویه روز بروز ،رو به سردی می رفته ، در رونق این حوزه تاثیر فراوان داشته است. همچنان که در قرنهای 11 و 12 شکفتگی و رواج آن حوزه در وضع حوزه مشهد موثر بوده و مانع رشد و تکامل آن می شده است.

با وجود حوزه نجف و قم، حوزه خراسان در ادبیات و علوم عقلی رتبه ممتاز داشت.

در اواخر نیمه اول این قرن جنانکه گفتیم حوزه مشهد ، حوزه ای کامل بود، طلاب علوم دینی از شهرهای دیگر به این جا مهاجرت می کردند اغلب مدارس آباد و مسکون بود و به گفته بعضی ، طلاب ، بالغ بر دو هزار نفر بودند ، اساتید و مدرسان بزرگ در هر رشته به تدریس اشتغال داشتند و برای هر یک از درسهای ادبیات و فقه و اصول و حکمت ،حوزه های درسی بزرگ تشکیل می شد و خلاصه ، حوزه علمیه از حال رکود بیرون آمده تکامل خود را از سر گرفته بود. در این دوره هر چند مشهد از لحاظ فقه و اصول به پایه حوزه نجف نمی رسید و طلاب آن برای تکمیل مدارج فقهی ، بالاخره به نجف مهاجرت می کردند و در محضر اساتید بزرگ و معروف آن عطش علمی خود را فرو می فشانیدند و از این لحاظ ، حوزه مشهد تحت الشعاع حوزه نجف قرار داشت و پس از آن که حوزه علمیه بزرگ قم در سال 1340 هـ .ق تاسیس شد ، تحت الشعاع آن حوزه نیز قرار گرفت ، ولی از علوم معقول وادبیات بی شک در میان حوزه های علمی شیعه ، رتبه اول را حائز بود ، و استادانی که این دو رشته را در مشهد تدریس می کردند در فن خود بی نظیر یا کم نظیر بودند.

کرسي تدریس ادبیات در این دوره مخصوص شیخ عبدالجواد ادیب نیشابوری ، متوفی به سال 1344 هـ . ق - بود او که مردی وارسته و منیع الطبع بود و طبع شعر نیز داشت در مدرسه نواب حوزه درس مهمی تشکیل داده بود و کتابهای درسی ادبیات را با طرزی بدیع که خاص خوداوبود ، همراه با دقایق و نکات ادبی به شاگردان تعلیم می داد و شاگردان فراوانی در این رشته تربیت کرد و هم اکنون بسیاری از فضلاي معروف ایران ، از شاگردان او به شمار آمده و بدین موضوع افتخار می کنند ، تبرز و معروفیت حوزه مشهد در رشته ادبیات که هنوز هم برای این حوزه محفوظ مانده است به خاطر درس این استاد بزرگ می باشد.

سه تن از استادان معروف این حوزه ، فلسفه و حکمت تدریس می کردند:

1- ملا محمد علی معروف به حاجی فاضل که از شاگردان میرزای شیرازی و در فقه و فلسفه مبرز بود در مشهد ریاست علمی حوزه و مسند قضاوت شرعی داشت. وی علاوه بر تدریس فقه و اصول ، کتب معمول فلسفه را نیز تدریس می نمود. (متوفي به سال 1342 هـ .ق)

2- میرزای عسکری شهیدی معروف به آقا بزرگ که فیلسوفی معروف و استاد مسلم فلسفه در مشهد بود ، 23 سال در حوزه مشهد تدریس حکمت کرد واکثر علاقه مندان این رشته از محضر درس او استفاده می بردند (متوفقی به سال 1355 هـ .ق )

3- شیخ اسد الله یزدی که حکیمی وارسته بود و تا آخر عمر با حال تجرد در مدرسه گذرانید و شاگردانی در حوزه درس خود تربیت کرد (متوفی به سال 1342 هـ .ق )

http://www.islamhistory.net/post-112.aspx